Кўпхотинлик: кўпхотинликдаги адолатнинг воқелиги

3-қисм

“Исломда ижтимоий алоқалар” туркумидан

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Рукнимизнинг ўтган сонларида никоҳи ҳалол бўлган аёллар хусусидаги аҳкомлар билан танишишни бошлаган эдик. Бугун ҳам ушбу мавзуни давом эттириб, уларнинг ўрталарида адолат қилишга оид бўлган ишларга батафсил тўхталамиз.

Аллоҳ Таоло Ўзининг муқаддас каломида айтади:

فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاِّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلاِّ تَعُولُوا

– “Сизлар учун никоҳи ҳалол бўлган аёлларга иккита, учта, тўрттадан уйланаверинглар. Энди агар (улар орасида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, бир аёлга (уйланинг) ёки қўл остингиздаги чўри билан (кифояланинг). Мана шу жабру зулмга ўтиб кетмаслигингизга яқинроқ ишдир”. (Нисо:3)

Талаб қилинаётган адолат қилиш – мутлақ адолат қилиш эмас, балки аёллар ўртасида инсон бажара оладиган доирадаги адолат қилишдир. Чунки Аллоҳ Таоло инсонни тоқати етадиган ишгагина буюради. Аллоҳ Таоло дейди:

لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاِّ وُسْعَهَا

– “Аллоҳ ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага таклиф қилмайди”.   (Бақара:286)

Ҳа, оятдаги «Адолат қилишларинг» сўзи умумий суратда келган:

فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاِّ تَعْدِلُوا

– “Энди агар (улар орасида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз”. (Нисо:3)

Бу эса ҳамма адолатни ўз ичига олади. Бироқ бу умумийликни бошқа бир оят билан инсон қодир бўлган ишларга хослайди. Аллоҳ Таоло дейди:

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ

– “Ҳар қанча уринсангизлар ҳам хотинларингиз ўртасида адолат қилишга қодир бўлмайсизлар. Бас, бутунлай (суйган хотинларингиз томонга) оғиб кетиб, (кўнгилсиз бўлиб қолган) хотинингизни муаллақа каби ташлаб қўймангиз!”.    (Нисо:129)

Бу оятда Аллоҳ Таоло хотинларнинг айримларига буткул мойил бўлиб кетмайдиган ва уларнинг ҳуқуқларини кўп ёки кам адо қилмайдиган даражада хотинлар ўртасида адолат қилишга қодир эмаслигимизни баён қилади. Шунинг учун сизлардан тўлиқ адолат қилиш талаб қилинмади, балки сизлар уддасидан чиқадиган, қодир бўладиган адолат талаб қилинди ва бунинг учун тоқат етганича ҳаракат қилишларингиз шарт қилинди. Чунки қодир бўлинмайдиган ишга буюриш зулм доирасига киради.

وَلاَ يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا

– “Парвардигорингиз ҳеч кимга зулм қилмас”.  (Кахф:49)

فَلاَ تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ

– “Бас, бутунлай (суйган хотинларингиз томонга) оғиб кетмангиз”, (Нисо:129)

деган Аллоҳ Таолонинг сўзи

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُو

– “Адолат қилишга қодир бўлмайсизлар”,   (Нисо:129)

сўзига боғланиб, ундан бевосита кейин келганлигининг маъноси: муҳаббатда адолат қилишга қодир бўлмайсизлар, дегани ва муҳаббатдан бошқа нарсаларда адолатли бўлиш мумкинлигини англатишга далил бўлади.

Олдинги оятда ҳам айнан шу нарса вожиб қилинган. Демак, талаб қилинаётган адолат қилиш муҳаббатдан бошқа нарсаларга хосдир. Муҳаббат ва жинсий алоқа бу адолат қилишдан мустаснодир. Чунки бу икки нарсада адолат қилиш вожиб эмас. Зеро, инсон ўз муҳаббатида адолат қила олиши мумкин эмас. Оиша р.а.дан ривоят қилинган ушбу ҳадис ҳам бу фикрни қувватлайди. Расулуллоҳ с.а.в. нарсаларни тақсимлар ва адолат қилиб, шундай дер эдилар:

«كان رسول الله  يقسم فيعدل ويقول: اللهم إن هذا قسمي فيما أملك, فلا تلمني فيما تملك ولا أملك»

«Парвардигоро, бу ўзим қодир бўлган нарсадаги тақсимотим ва Сен мени ўзинг қодир бўлган ва мен қодир бўлмаган нарсада маломат қилма». (Ҳоким ва ибн Ҳиббон келтирган).

Яъни «мен қодир бўлмаган нарса», деганда қалбларини назарда тутган эдилар. Ибн Аббос:

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ

– “Хотинларингиз ўртасида адолат қилишга қодир бўлмайсизлар”, (Нисо:129)

ояти ҳақида: «Муҳаббатда ва жинсий қўшилишда», деган.

Аллоҳ Таоло хотинлардан айримларига бутунлай берилиб мойил бўлиб кетишдан сақланишга буюрган. Бунинг маъноси – мойил бўлиш мубоҳ, деганидир. Чунки бутунлай мойил бўлишдан қайтаришнинг маъноси мойил бўлиш мубоҳ, деганидир. Масалан, Аллоҳ Таолонинг бутунлай қўли очиқ бўлишдан қайтарган ушбу:

وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً

– “Уни бутунлай ёзиб ҳам юборманг”,  (Исро:29)

ояти қўли очиқ бўлиш мубоҳлигини билдиради.

Шунга кўра, эрнинг айрим хотинларига мойил бўлишига Аллоҳ Таоло рухсат берган. Бироқ Аллоҳ Таоло бу мойил бўлишнинг ҳамма нарсани қамраб олгувчи буткул мойиллик бўлишидан қайтарди. Балки мойиллик мойил бўлиш сўзига мос келадиган ишларда, яъни муҳаббат ва жинсий алоқани хоҳлашда бўлади. Демак, оятнинг маъноси – бутунлай мойил бўлишдан сақланинг. Чунки сизлар айрим хотинларингизга бутунлай мойил бўлиб кетсангиз, бошқа аёлингизни на эрлик ва на талоқ қилинган – муаллақа аёлга айлантириб қўясиз.

Абу Ҳурайра р.а. Расулуллоҳ с.а.в.дан ривоят қилади: Пайғамбар с.а.в. дедилар:

«من كانت له امرأتان يميل لإحداهما على الأخرى جاء يوم القيامة يجر أحد شقية ساقطاً أو مائلاً»

«Кимнинг икки хотини бўлиб, уларнинг биридан кўра бошқасига мойил бўлса, қиёмат куни тушиб кетган ёки қийшайиб қолган аҳволдаги бир томонини судраб келади». (Ибн Ҳиббон ўз «Саҳиҳ»ида келтирган).

Бинобарин, эр зиммасига вожиб қилинган адолат қилиш – эр ўз хотинлари ўртасида тенг тақсим қилишга қодир ишларида – кечаси бирга ётиш, озиқ-овқат, уй-жой, кийим-кечак ва шу каби ишларда бўлади. Аммо мойиллик маъносидаги ишлар, яъни муҳаббат ва жинсий алоқани хоҳлашда адолат қилиш вожиб эмас. Чунки бундай ишга инсон қодир эмас ва бундай мойиллик Қуръон нусусларида умумий мойилликдан истисно қилинган.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

17.08.2019й