Марказий Осиё Афғонистон билан мулоқотда

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон ташаббуси билан Марказий Осиё давлатлари Афғонистон масаласи бўйича махсус вакилларининг илк учрашуви бўлиб ўтди. Унда Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон делегациялари иштирок этди.

Учрашувда томонлар Контакт гуруҳини минтақавий платформа сифатида ташкил этиш муҳимлигини таъкидлади. Ушбу гуруҳ орқали Афғонистон масаласи бўйича умумий ёндашувлар ишлаб чиқилади, мулоқот олиб борилади ва ҳамкорликни кучайтириш йўллари муҳокама қилинади. Марказий Осиё ва Афғонистон ўртасидаги савдо-иқтисодий, транспорт-логистика ва маданий-гуманитар алоқаларни тиклаш ва ривожлантириш ҳам гуруҳнинг асосий вазифалари сирасига киради. Шу билан бирга, иштирокчилар экстремизм, терроризм ва наркотик савдосига қарши курашда минтақавий ҳамкорликни кучайтириш зарурлигини ҳам таъкидлашди. (uzdaily.uz)

Бир қарашда, Марказий Осиё давлатларининг Афғонистон масаласи бўйича яқинлашуви гўё мустақил сиёсий ташаббус сифатида кўринади. Аммо бунинг ортида катта геосиёсий манфаатлар яширинганлиги эҳтимолини ҳам эътибордан қочириб бўлмайди.

Афғонистон Марказий ва Жанубий Осиёни боғловчи стратегик калит минтақа ҳисобланади. Бу ердаги барқарорлик нафақат қўшни давлатларга, балки Россия, Хитой ва Европа учун ҳам катта стратегик аҳамиятга эга. Афғонистон орқали транзит йўллари – транспорт ва энергетика линиялари ўтади. Шу сабабли унинг сиёсий барқарорлиги ва иқтисодий вазияти минтақага тўғридан-тўғри таъсир қилади.

Марказий Осиёнинг табиий бойликлари минтақавий аҳамиятни янада оширади. Маҳаллий ва глобал ахборот манбаларига кўра, минтақа 12% глобал уран, 40% кўмир ва 70% рений захираларига эга. Афғонистон эса тилла, мис, литий ва кобальт каби стратегик минералларга бой. Бу бойликлар транзит ва энергетика инфратузилмасини Афғонистон орқали боғлаб, минтақавий ва глобал иқтисодий аҳамият касб қилади.

Афғонистон орқали транзит йўллари Марказий Осиёни Ҳинд океани ва Жанубий Осиё билан боғлайди. Бу нафақат савдо, балки энергетика ва транспорт логистикаси учун ҳам муҳимдир. Хитойнинг “Бир камар, бир йўл” лойиҳаси Афғонистон орқали ўтувчи транзит йўлларини ҳам ўз ичига олади ва бу унинг минтақадаги таъсири учун катта аҳамиятга эга. Шу туфайли Пекин Афғонистон ўзра “Бир камар, бир йўл” лойиҳасини хавфсиз таъминлашни устувор масала сифатида кўради.

Россия ҳам, ўз навбатида, Марказий Осиёдаги таъсирини сақлаб қолиш учун Афғонистон вазиятидан фойдаланишга интилаётгани кўзатилмоқда. АҚШ ва Европа эса минтақавий мулоқотни йўқотмаслик ҳамда стратегик позицияларини сақлаб қолиш учун Контакт гуруҳини кузатиши мумкин. Масалан, АҚШ Давлат департаменти 2024 йилда берган баёнотида шундай деган эди: “Марказий Осиё Афғонистон билан барқарор алоқалар орқали минтақадаги хавфсизлик ва иқтисодий манфаатларини мустаҳкамлаши мумкин”.

Шунингдек, БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари доирасидаги ҳисоботлар ҳам Марказий Осиё ва Афғонистоннинг иқтисодий ва гуманитар ҳамкорлигини минтақавий барқарорлик учун муҳим деб баҳолайди.

Контакт гуруҳи нафақат Афғонистон билан алоқаларни йўлга қўйиш воситаси, балки геосиёсий рақобат майдонида стратегик платформага айланиши мумкин. Бу учрашув Россия, АҚШ ва Хитойнинг минтақавий манфаатларига ҳам алоқадор, аммо шунга қарамай, Марказий Осиё давлатлари ўз позициясини нисбатан мустақил белгилашга ва минтақавий ролни кучайтиришга ҳаракат қилмоқда. Чунки Афғонистондаги барқарорлик, энг аввало, Марказий Осиё учун тинчлик, барқарорлик, халқаро логистика, савдо-иқтисодий алоқалар эътибори билан беқиёс аҳамиятга эга!

Хулоса қилиб айтганда, Марказий Осиё минтақасининг Афғонистон билан ўзаро алоқалари нафақат геосиёсий нуқтаи назардан, балки уларнинг Ислом юртлари эканлиги жиҳатидан ҳам ўта муҳимдир. Тарихдан маълумки, бу юртлар ягона Халифалик давлати соясида бўлган ҳудудлар эди. Шундай экан, бугунги кунда Марказий Осиё ва Афғонистон ўртасидаги муносабатлар мустамлакачи давлатлар лойиҳалари асосида амалга оширилмаслиги керак. Зеро, миллатчилик ва сохта мустақиллик каби  мустамлакачилар томонидан ишлаб чиқилган давлатчилик шакллари ҳақиқий бирликка олиб келмайди, аксинча ташқи таъсирлар устуворлигини мустаҳкамлайди холос!

Контакт гуруҳининг экстремизм ва терроризм масалалари доирасидаги фаолияти ҳам асосан сиёсий Исломнинг минтақада тарқалишини чеклашга қаратилган. Бу қарорлар, табиийки, мустамлакачи давлатлар манфаатига хизмат қилади ва ҳақиқий мустақиллик, барқарорликни таъминламайди. Шу жиҳатдан, ҳозирги мулоқотлар ва ҳамкорликлар фақат геосиёсий манфаатлар орқали шаклланган ҳамда Марказий Осиё мусулмон халқларининг ҳақиқий позициясини намоён қила олмайди. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً

– “Аллоҳ ҳаргиз кофирлар учун мўминлар устига йўл бермагай”.   (Нисо:141)

Салоҳиддин

03.09.2025й