Қоғоз пуллар
ПУЛ
Қоғоз пуллар
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Қоғоз пуллар
Қоғоз пуллар уч турлидир:
1. Ўринбосар қоғоз пуллар. Улар пул ёки қуйма шаклдаги олтин ва кумушдан маълум бир миқдорни ифодалайдиган ва маълум бир жойга омонат қўйилган қоғозлардир. Унинг маъданий баҳоси ўзида кўрсатилган нарх билан баробар бўлиб, талаб қилинган пайтда алмашилаверади. Бундай ҳолатда муомалага маъданий пуллар, тўғрироғи, маъданий пулларнинг ўзи эмас, уларнинг ўрнини боса оладиган ўринбосар қоғоз пуллар чиқарилади.
2. Васиқа қоғоз пуллар. Уни имзолаганлар васиқа эгасига муайян миқдордаги маъданий пул бериш мажбуриятини оладилар. Унинг муомаладаги нархи имзоловчилар ва уларнинг аҳдида туришларига бўлган ишончга боғлиқдир. Агар ҳамма уларни ишончли, деб билса, уларни муомалага чиқариш тангалар каби осон кечади. Бу пулларнинг асосий тури ҳамма ишонадиган маълум ва машҳур банк чиқарган банкнотлар (банк томонидан чиқариладиган пул ўрнида юрадиган қоғоз) дир. Бироқ ўринбосар қоғоз пулларда бўлганидек, банкнотларни, бошқачароқ қилиб айтганда, васиқа қоғоз пулларни чиқарган банк ёки ҳукумат уларнинг нархи билан тўла баробар олтин сақламайди, балки бу қоғозлар қийматини кафолатлаш учун уларнинг қийматидан муайян нисбат (миқдор)ига тенг бўлган маъдан запаси сақлайди. Бу нисбат 3/4 ёки 2/3 ёки 1/3 ёки муайян фоиз бўлиши мумкин. Шунга кўра, захирадаги маъдан муқобилидаги банкнотлар ўринбосар қоғоз пуллар ҳисобланиб, қолганлари васиқа қоғоз пуллар сирасига киради. Уларнинг муомаладаги кучи одамларнинг имзоловчиларга бўлган ишончига қараб бўлади. Масалан, банкнот чиқарган банк ёки ҳукумат йигирма миллион динорлик маъдан захираси бўлгани ҳолда қирқ миллион динорлик қоғоз пул чиқаради. Шу қирқ миллионнинг захираси муқобилидагилари, яъни йигирма миллиони ўринбосар қоғоз пуллар ҳисобланиб, қолган йигирма миллиони васиқа қоғоз пуллар (банкнотлар) ҳисобланади. Шунга кўра, агар давлатнинг чиқарган пулига яраша олтин ёки кумуш захираси бўлса, унинг пули ўринбосар қоғоз пуллар, бир сўз билан айтганда, мукаммал пуллар ҳисобланади. Агар давлатнинг олтин ё кумуш захираси чиқарган пулига тўғри келмаса, унинг бир қисмигагина лойиқ бўлса, унинг пули васиқа қоғоз пули, дейилади.
3. Алмашиниш қобилиятига эга бўлмаган қоғоз пуллар. Улар мажбурий қоғоз пуллар ҳам дейилади. Уларга нисбатан «қоғоз пуллар» номи қўлланади. Улар ҳукуматлар чиқариб, асосий пулларга айлантирган, лекин олтин ё кумушга алмашинмайдиган, олтин ё кумуш ёки банкнот захираси билан кафолатланмаган пуллар бўлиб, қонун орқали чиқарилаверадилару, бироқ уларни чиқарган банк олтин ё кумушга айлантириб бериш мажбуриятини ўз бўйнига олмайди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
06.11.2019й
