ПУЛ

Олтин-кумуш низомига асосланган давлатларда пул чиқариш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Олтин-кумуш низомига асосланган давлатлар пул чиқаришда икки услубни қўллайдилар:

1. Маъдан услуби. Якка маъдан услуби бўладими, икки маъдан услуби бўладими фарқи йўқ.  
2. Қоғоз пул услуби.

Турли хил товар ва пулларнинг нархларини ифодаловчи пул бирлигига асосланган ҳолда олтин ёки кумушларнинг ўзларини зарб қилиб, ҳар хил қийматдаги тангалар чиқариш маъдан услубидир. Давлат пуллари сифатида олтин-кумуш низомига асосланган давлатлардаги қоғоз пул услуби олтин-кумушга алмашиниш қобилиятига эга бўлган қоғоз пулни қўллашдир. Бунинг икки йўли бор:

1. Пул ёки қуйма шаклдаги олтин-кумушдан вакил қилинган, маълум бир жойга омонат қўйилган, маъданий баҳоси ўзида кўрсатилган нарх билан баробар бўлиб, талаб қилинган пайтда алмашилаверадиган қоғоз пулларни жорий қилиш. Улар ўринбосар қоғоз пуллар дейилади.
2. Бу шундай қоғоз пулларни жорий қилишдирки, уларни имзоловчилар қоғоз пул эгаларига муайян миқдордаги маъданий пул бериш мажбуриятини оладилар. Бу қоғоз пуллар олтин-кумушдан вакил қилинмайдилар. Уларнинг маъданий баҳоси ўзларида кўрсатилган баҳоси билан баробар бўлмайди. Уларни чиқарган банк ёки давлат ўзларида кўрсатилган қийматларига нисбатан озроқ миқдорда олтин-кумуш захирасига эга бўлади, бу захира улардаги қийматнинг 3/4, 2/3, 1/3, 1/4 ёки маълум фоизи бўлиши мумкин. Масалан, банк ёки давлат икки юз миллион динорлик олтин-кумуш захирасига эга бўлгани ҳолда беш юз миллион динорлик қоғоз пул чиқаради. Бу турдаги қоғоз пул васиқа қоғоз пул дейилади. Захирадаги маъданга олтин захираси ёки олтин билан таъминлаш сўзи қўлланади.

Мазкур ҳолатларнинг барчасида пул чиқарувчи давлат нима бўлганда ҳам олтин низомига асосланган ҳисобланади.

Шулардан кўриниб турибдики, алоҳида ўзининг ички қувватига эга бўлган нарсалар олтин-кумушдир. Улар пул ҳам, пулнинг таянчи ҳам бўлишлари мумкин. Хуллас, ҳар бир давлат муайян шакл, муайян оғирлик, муайян нақш – муайян белгини қабул қилиб, бошқалардан ажралиб турадиган ўз пулини чиқаради. У ё олтин-кумушга суянадиган, ички ва ташқи муомалага қўйиладиган ўринбосар қоғоз пулларни ёки ўзида кўрсатилган қийматга нисбатан озроқ миқдордаги олтин захираси билан васиқа қоғоз пулларни қабул қилади. Бир мамлакатнинг пули бошқасиникидан фарқ қилиши учун бу қоғозлар муайян белги ва муайян тасвирга эга бўладилар.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

17.11.2019й