بسم الله الرحمن الرحيم

Саволга жавоб

Рамазоннинг бир қанча кунларини тутолмаган кишининг қазо рўзаси

Анас Муҳаммадга

Савол: Ассаламу алайкум, Рамазондан тутолмаган кунларимнинг қазоси ҳақида сўрамоқчиман… Ҳолат шундайки, бир қанча йиллардаги рўза тутмаган кунлар учун қазосини тутганимни яхши эслолмаяпман, яъники, қазосини тутар эдим, бошқа бир қанча кунлар ҳам қолиб кетиб, қазосини тўлиқ тутмаганман… Оила аъзоларимдан бири қазо рўзасини у билан биргаликда тутганимни айтса, бошқа яна бири, барча қазо рўзаларни тутганингни эслолмайман, демоқда… Бундай ҳолатда нима қилмоқ вожиб бўлади? Кўпчиликдан сўрадим… Мол билан каффорат бўлади, деган жавоблар бўлди… Айримлари эса, фидя ҳам тўлаш керак, рўза ҳам тутиш керак, деди… Агар менга  рўза тутиш вожиб бўлса, қанча кун қазо рўза тутишим кераклигини эслолмаяпман… Нима қилиш керак?

Жавоб:  Ва алайкумуссалам ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳ,

Биз худди шундай саволга 13.5.2019да жавоб бериб, қуйидагиларни айтгандик:   

(Биз ибодатлар борасида табанний қилмаймиз. Балки рўза, намоз ва ҳоказоларда қайси мазҳабга эргашишни мусулмон кишининг ўз ихтиёрига ҳавола қиламиз. Мен бу ўринда сизга қазо рўзаси ҳақидаги айрим фиқҳий раъйларни айтиб ўтаман. Ва қайси биридан кўнглингиз ёришиб, қалбингиз хотиржам бўлса, ўшанга эргашишингиз мумкин:

1. Имомул Ҳарамайн Абдул Малик Жувайнийнинг (вафоти ҳижрий 478) “Ниҳоятул матлаб фи дироятил мазҳаб” китобида қуйидагилар келган бўлиб, бу Шофеъий фиқҳидан:

“Кимки Рамазондан айрим  кунларнинг рўзасини тутмай ўтказиб юборса ва қазосини тутиш имконига эга бўлса, ўша қазо рўзасини келгуси йил рамазон ойига кечиктириши жоиз эмас. Ушбу айтаётганларимиз мустаҳаб эмас, балки қудрати етса ва узрлар йўқ бўлса, бу – вожибдир. Фаразан у, ҳеч бир узрсиз қазосини келгуси йилга қолдирса, қазосини тутиш билан бирга ҳар бир кун учун бир муд таом ҳам бериши вожиб бўлади. Агар энди рўза қазосини икки йилга ёки кўп йилларга кечиктирган бўлса, фидянинг бир неча баробарга ошиши ҳақида икки важҳ (раъй) бор: Бири шуки, фидя кўпаймайди. Қазони бир неча йилларга кечиктиргани сабабли, фақат битта йилга вожиб бўладиган фидядан бошқаси вожиб бўлмайди… Саҳиҳроғи эса, фидянинг кўпайиб, янги ва янгиси қўшилиб боришидир. Демак, кечиктириш муқобилида ҳар йилда бир муд бериш вожиб бўлади. Икки йилга кечиктирса, қазосини тутиш билан бирга ҳар кунига икки муд бериши вожиб бўлади. Шу тарзда ошиб, кўпайиб бораверади. Мана шу фидя борасидаги ҳолатдир…”.

 Бу шуни англатадики, Рамазон рўзасини тутмаган киши унинг қазосини келгуси рамазондан олдин тутади. Рамазон келишидан кейинга кечиктирадиган бўлса, унинг зиммасига қазосини тутиш билан бирга фидя бериш ҳам вожиб бўлади… У кишининг яна бир раъйи шуки, агар киши, масалан, қазо рўзани икки йилга кечиктирса, қазосини тутиш билан бирга икки фидя бериши вожиб бўлади ва ҳоказо.

1.  Мансур ибн Юнус Буҳутий Ҳанбалийнинг (вафоти ҳижрий 1051) “Кашфул қинаъ ъан матнил иқнаъ” китобида қуйидагилар келган:

“Кимки Рамазон рўзаси кунларини тўлиқ ёки айримларини тутмай, ўтказиб юборган бўлса, кунлар саноғича қазосини тутади… қазосини модомики, вақти ўтмаган бўлса, яъни бошқа(келгуси)Рамазон кириб келмаган бўлса,  кечиктириш жоиз… Демак, қазосини узрсиз ҳолда келгуси рамазонгача кечиктириш жоиз эмас. Агар уни келгуси рамазонга ёки бошқа рамазонларга қадар кечиртирадиган бўлса, қазосини тутиши билан бирга ҳар бир кун учун – каффорат ўрнида – бир мискинни таомлантириши ҳам вожиб бўлади. Бир неча рамазонлар ўтиб кетганлиги сабабли фидя такрор-такрор берилмайди. Чунки кечиктиришнинг кўплиги сабабли вожиб зиёда бўлмайди. Масалан, бировга ҳаж вожиб бўлса ва уни бир неча йилга кечиктирса, бунинг учун унга битта ҳаждан ортиғи вожиб бўлмаганидек…”.

Бу шуни англатадики, ким рамазон рўзасини тутмай ўтказиб юбориб, қазосини келгуси рамазон келишидан олдин тутмаган бўлса, қазосини тутиш билан бирга фидя бериши ҳам вожиб бўлади.

1.  Абу Ҳанифа мазҳабида эса қазосини тутишни қанчалик кечиктирмасин, унга фақат қазосини тутиши вожиб бўлади, гарчи бошқа рамазон кириб келган бўлса ҳам… Шунга кўра, ўтиб кетган рўза қазосини тутади ва кечиктириш сабабли зиммасига фидя вожиб бўлмайди:

• Сарахсийнинг (вафоти ҳижрий 483) “ал-Мабсут” китобида қуйидагилар келган (ҳанафий фиқҳи)”.

“Бир киши зиммасида рамазон ойининг бир неча кунлари қазоси бор бўлиб, у то келгуси рамазон кириб келгунга қадар қазосини тутмаган… Унга – бизнинг наздимизда – ўтган рамазон қазосини тутиши вожиб бўлади, фидя бериши вожиб эмас. Шофеъий раҳимаҳуллоҳ таоло наздида эса, у қазосини тутиши билан бирга, ҳар бир кун учун бир мискинга таом бериши ҳам лозим бўлади… Биз учун эса далил Аллоҳ таолонинг:

﴿فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ﴾ 

“…(рўза тутолмаган кунларининг) саноғини бошқа кунларда тутади”. [Бақара: 184]

деган қавлининг зоҳиридир. Унда вақт белгиланмаган. (Қазо рўзаси)вақтини икки рамазон ўртасида қилиб белгилаш зиёда қилиш (қўшимча киритиш) бўлади. Қолаверса бу муваққат(аниқ вақтли) ибодат бўлиб, уни қазосини тутишнинг вақти белгиланмайди…”.

• Алоуддин Косоний Ҳанафийнинг (вафоти ҳижрий 587) “Бадоиус саноиъ фи тартибиш шароиъ” китобида қуйидагилар келган:

“… Асҳобларимиз наздидаги раъй шуки, вожиб қазони вақтлаб қўйилмайди. Биз айтганмизки, қазосини тутишга бўлган амр, баъзи вақтларгагина тайин қилинмай, мутлақ келган, демак, у мутлақлигича жорий бўлади. Шунга асосланиб асҳобларимиз айтдиларки: киши агар рамазон қазосини то бошқа рамазон кириб келгунига қадар кечиктирса, фидя бериши вожиб бўлмайди…”.

  Бу шуни англатадики, Абу Ҳанифа мазҳабига кўра, вожиб – фидя бермасдан фақат қазосини тутишдир. Яъни рўза тутмаган ойларнинг қазо рўзасини тутади холос.

Сизга бошида айтганимдек, биз ибодатлар борасида табанний қилмаймиз. Мен сизга Абу Ҳанифа, Шофеъий мазҳабларининг ва ҳалиги ҳанбалий фақиҳнинг айрим раъйларини айтиб ўтдим. Кўнглингиз қайси бирига ёришган бўлса, ўшанисини қилинг… Аллоҳ сизни Ўзи яхши кўрадиган, Ўзи рози бўладиган ишга муваффақ қилсин.

Умид қиламанки, мана шу етарли бўлса керак. Валлоҳу аълам ва аҳкам.

8 рамазон 1440ҳ

13.05.2019м)

Бу – олдинги  жавобимиздан олинган кўчирма эди.

Хулоса шуки:

1.  Рўза тутмаган кунларингизни гумонингизга ғолиб бўлган саноқ билан белгилашингиз керак..
2. Ана шундан кейин юқорида айтилганларни ўрганиб чиқасиз ва қайси мазҳаб раъйига кўнглингиз хотиржам бўлса, ўша раъйни оласиз. Кўриб турганингиздек, уларнинг баъзилари рўза қазосини тутиш билан бирга фидя бериш ҳам лозим деяётган бўлса, айримлари, фидя бермасдан фақат қазосини тутади, демоқда..

Юқорида айтилган бир фидя миқдори, яъни муд ҳақида айтсак, муд граммлар билан ўлчанганда 544 гр. буғдойдир. “Амвол” китобида ҳам шундай келган:

 ]Муд = 13/1 бағдодий ратл. Ратл = 408 грам.

Муд = 13/1ратл  ×408 грам. 544 грам =  ратл вазни – бир муд буғдой вазни[

Фидя миқдорини бироз кўпроқ ёки шунга ўхшаш ҳисоблайдиган уламолар ҳам бор…

Аллоҳ субҳонаҳудан рўза ва қиёмларимизни қабул қилишини сўраб қоламан.

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рошта                                     5 шаъбон 1446ҳ

Ҳизб ут-Таҳрир амири                                                                             04.02.2025м