Россиянинг Марказий Осиёга энергетик “қайтиши”: таъсир учун кураш

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Марказий Осиё XXI асрдаги геосиёсий кураш майдонларидан бирига айланди. Минтақа улкан газ, нефт ва сув захиралари, стратегик географик жойлашуви ва транспорт йўлаклари туфайли Хитой, Америка ва Европа Иттифоқининг эътибор марказида турибди. Ҳар бир геосиёсий куч ўз стратегияси орқали минтақада устунликка эришишни истайди.

Шу ўринда Россия ҳам Марказий Осиёни тарихий “мерос ҳудуди” сифатида кўрадиган давлат сифатида қўлдан бой бермаслик, балки янада кучли таъсир ўтказиш учун янги-янги қадамларни ташламоқда. Унинг сўнгги ташаббусларидан бири – Марказий Осиё ягона энергетик тизимига (ОЭС МА) қайта қўшилиш ва Мувофиқлаштирувчи Электроэнергетика Кенгашининг тўлақонли иштирокчисига айланишдир.

1960-1970 йилларда СССР ташаббуси билан Марказий Осиёда ягона энергетик тизим (МАЭС) ташкил этилган эди. Унинг асосий вазифаси – сув-энергетика ва қишлоқ хўжалиги эҳтиёжларини уйғунлаштиришдан иборат бўлган. Қирғизистон ва Тожикистон сув омборларида қишда сув тўплаб, ёзда уни қўшниларга ирригация учун чиқарган. Эвазига улар газ, нефт ва кўмирни Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистондан олган. Электр энергияси эса Марказий Осиё ҳалқаси орқали эркин оқиб ўтган.

Иттифоқ парчалангандан кейин Ўзбекистон ва Туркманистон 1990 йиллар ўртасида энергетик ҳалқадан чиқиб кетди, Қирғизистон ва Тожикистон ўз ГЭСларини кўпроқ энергетик мақсадларда ишлатишга ўтди. Бу эса сув тақсимотида кескинликка, энергия дефицитига ва минтақадаги “ҳамма учун ютқазувчи” вазиятга олиб келди. Мазкур ҳолат Россия учун  минтақа ҳукуматларини геосиёсий таъсир доирасида ушлаб туриш имконияти бўлиб хизмат қилди.

Аммо кейинчалик Ғарб минтақани ўзининг геостратегик мақсадларига минтақавий форматларда жалб қила бошлади. Шу боис, Россия ҳам минтақавий интеграция шаклларини кучайтиришга мажбур бўлмоқда.

Россия Ягона энергия тизими оператори раҳбари Фёдор Опадчий РИА “Новости”га берган интервюсида шундай деди: “Россия ҳукумати ҳозирданоқ Марказий Осиё энергетика тизимларининг параллел ишлаши ҳақидаги келишувга қўшилиш ва Россия тизим операторига Марказий Осиё энергетика кенгашининг бешинчи аъзоси мақомини бериш устида ишламоқда. Бу энергия тизимларини ривожлантириш режаларини синхронлаштиришга ёрдам беради. Россия тизим оператори дунёдаги энг йирик энерготизимлардан бирига ягона тугун сифатида раҳбарлик қилиш тажрибасига таянади ва катта ҳисса қўшиши мумкин”.

Россиянинг ушбу қадами геосиёсий аҳамиятга эга бўлиб:

1. Россия минтақадаги электр тақсимоти ва оқимларини бошқариш орқали минтақавий таъсирини мустаҳкамлайди.

2. Хитой “Бир макон, бир йўл” ва “яшил энергетика” лойиҳалари орқали Марказий Осиёда улкан сармоя киритаётган бир пайтда, Москва ўзини алтернатив ва тарихий ҳамкор сифатида кўрсатади.

3. АҚШ ва ЕИ минтақада хавфсизлик ва инфратузилма ташаббуслари орқали Россия таъсирини чеклашга уринаётган пайтда, энергетик интеграция Москва учун стратегик “қайтиш” имкони бўлиб хизмат қилади.

Ҳозирда Марказий Осиё геосиёсий “ўлжа”га айланди. Бу ерда Хитой сармояси, Ғарб босими ва Россиянинг “тарихий мерос”га даъвоси кесишмоқда. Минтақа мамлакатларининг Ислом оламининг ажралмас бўлаклари сифатида ҳақиқий бирлашуви мустамлакачи кофир давлатлар ўз геосиёсий манфаатлари йўлида тақдим қилаётган форматлар асосида эмас, балки ягона Халифалик соясидаги бирлашувдир.

إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ

– “(Эй инсонлар), сизларнинг миллатингиз-динингиз ҳақиқатда бир диндир (яъни Исломдир)”.  (Анбиё:92)

Иззатуллоҳ

26.08.2025й