بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

ШИРКАТ ҲУКМЛАРИ

 Музораба ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Ширкат хукмлари бўлимининг мавзулари билан таништиришда давом этамиз. Бугунги мақоламизнинг мавзуси Музораба ширкати.

Музораба ширкати

Музораба ширкати “қироз”, яъни тижорат учун кимгадир пул бериб туриш ҳам дейилади. У тан ва молнинг шерикчилик қилишидир. Батафсилроқ айтадиган бўлсак, бир киши бошқа бир кишига тижорат учун пул беради, чиққан фойда шартлашувга қараб тақсимланади. Музорабада зиён шерикларнинг келишувига эмас, шариатда ворид бўлган ҳужжатга қараб бўлади. Шариатда у фақат молнинг ўзига тушади. Музорабачи эса молиявий зиён кўрмайди. Ҳатто мол эгаси билан музорабачи – фойда ҳам, зиён ҳам ўртада, деб келишган бўлсалар ҳам, барибир, фойда ўртада бўлиб, зиён молнинг ўзига тушади. Чунки ширкат ваколатдир. Вакилнинг ҳукми эса унинг кафил бўлмаслигидир. Зиён вакил қилувчининг ўзига тушади, холос. Абдурраззоқ “Жомеъ”да ривоят қилишича, Алий р.а.: “Зиён молга, фойда эса келишувга қараб бўлади”, деган. Зеро, тан молни йўқотмайди, у бор-йўғи қилган меҳнатини йўқотади. Шунга кўра, зиён молнинг гарданида қолаверади.

То мол музорабачига топширилиб, уни ўз ўрнига қўймагунига қадар музораба тўғри бўлмайди. Чунки музораба молни музорабачига топширишни тақозо қилади. Унда музорабачилик улушини белгилаш ва музораба молининг миқдори аниқ бўлиши вожиб. Мол эгасининг музорабачи билан бирга ишлаши дуруст эмас.  Шартлашилган тақдирда ҳам бу иш мумкин бўлмайди. Чунки у ширкатникига айланган молни тасарруф қилиш ҳуқуқига эга эмас. Мол эгасининг ширкатни бошқаришга ҳам ҳаққи йўқ. Тасарруф қиладиган ҳам, ишлайдиган ҳам, молни ушлаб турадиган ҳам музорабачидир. Негаки ширкат битими музорабачининг тани, мол эгасининг эса моли устига қурилгандир. Мол эгасининг тани бунга аралашолмайди. Чунки битим унинг устига қурилмаган. У гўё ширкатдан четдаги одамдек туради. Ҳеч қандай тасарруфга эга бўлмайди. Ўз навбатида музорабачи мол эгасининг рухсати билангина тасарруф қилади. Унга қарши чиқиши мумкин эмас.  Масалан, мол эгасининг фақат жун билан тижорат қилишга рухсат беришга ёки товарни денгиз орқали олиб ўтишни тақиқлашга ҳаққи бор. Лекин бунинг маъноси ширкатни у бошқаради, дегани эмас. Музорабачи мол эгасининг изнидан чиқмаслиги керак, дегани, холос. Ширкатдаги тасарруф фақат музорабачиникидир, мол эгасига бу борада ҳеч қандай ваколат берилмайди.

Музорабада бир тараф фақат мол билан, иккинчи тараф эса ҳам мол, ҳам тан билан иштирок этиши мумкин. Масалан, икки кишининг уч минг пули бор. Бир минги бириники, икки минги иккиничисиники-дир.  Икки мингнинг эгаси бир мингнинг эгасига шу уч мингни тасарруф қилишга рухсат берса, фойда ўртада тенг бўлишга келишилса, ширкат тўғри бўлади. Бир мингнинг эгаси икки мингнинг эгасига музорабачи ва шерик бўлади. Шунингдек, музорабада икки кишининг моли учинчи кишининг тани билан шерикчилик қилиши мумкин.

Музораба шаръан жоиздир. Зеро, шундай ривоят қилинган: “Аббос ибн Адулмутталиб музорабага пул бериб, музорабачига муайян шартларни қўярди. Бу хабар Пайғамбар с.а.в.га етганида, уни маъқулладилар”. Музорабанинг жоизлигига саҳобалар ҳам ижмо қилганлар. Ибн Абу Шайба Абдуллоҳ ибн Ҳамиддан, у отасидан, у эса бобосидан ривоят қилади: “Умар ибн Хаттоб р.а. унга бир етимнинг молини музорабага берибди. У молни айлантириб, фойда кўрибди, даромадни тақсимлаб олибдилар”. Ибн Қудома “Муғний”да Молик ибн Аъло ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у эса бобосидан ривоят қилишича, Усмон унга музорабага пул берар экан. Айтилишича, Ибн Масъуд билан Ҳаким ибн Ҳизом ҳам бир-бири билан музораба қилишарди. Булар саҳобаларнинг кўз ўнгида бўлиб ўтган ишлар. Биронтасининг ҳам инкор қилгани, қарши чиққани хусусида ривоят йўқ. Шунга кўра бу иш уларнинг музораба жоизлиги хусусида ижмоларидир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

05.01.2019