СУДХЎРЛИК ВА ПУЛ АЛМАШТИРИШ

Пул алмаштириш муомалалари

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Китобимизнинг Судхўрлик ва пул алмаштириш бўлимининг мавзулари билан таништиришда давом этамиз. Аввалги мақолаларимиз орқали ушбу бўлимнинг Пул алмаштириш мавзусида пул алмаштиришга тааллуқли шаръий ҳукмлар билан таништирдик. Бугунги мақоламизда Пул алмаштириш муомалалари мавзуси билан таништиришни бошлаймиз.

Пул алмаштириш муомалалари

Пул алмаштириш муомалалари ҳар қанча турга бўлинишидан қатъий назар, бир хил пулни бир-бирига алмаштириш ва икки хил пулни бир-бирига алмаштиришдан нарига ўтмайди. Улар ё нақдма-нақд, ё қарзма-қарз бўлади. Нақдга қарз ёки қарзга нақд бўлиши мутлақо жоиз эмас. Пул алмаштириш операцияси ниҳоясига етгач, яъни битим тузилиб, пул олингач, нарх ортиқ даражада ошириб юборилган ёки пул нуқсонли бўлса, шундагина уни бузиш мумкин.

Масалан, тарафлардан бири сотиб олган нарсасидан айб топса, дейлик, кумушга мис қўшилган ёки у қора бўлса, олиб қолишга ҳам, алмаштирган нархини ўзгартирмаган холда, қайтаришга ҳам ихтиёрлидир. Ўзида олиб қолса, савдо ўз кучида қолади, қайтарса, бузилади. Биров йигирма тўрт пробали олтинни йигирма тўрт пробали олтинга алмаштирса, кейин алмаштиргани ўн саккиз пробали олтин бўлиб чиқса, бу иш алдаш ҳисобланиб, у олтинни қайтаришга ҳам ёки ўша куннинг нархида олиб қолишга ҳам ихтиёрлидир. Аммо айби учун қўшимча пул олиши мумкин эмас.  Чунки бир хил жинсда тенглик бўлиши керак, деган шарт йўқолади.  Бир кишининг бировдан қарзи бўлса ва унга, қарзингнинг бир қисмидан кечсанг қолган қисмини тезроқ бераман, деса, жоиз бўлмайди. Чунки бу иш нақдни насияга ортиқ-камига сотишдир. У қарзини озроқ миқдордаги нақдга сотгандай бўлади, ортиқ-камлик юзага келиб, рибога айланади. Шунингдек, қарз берган одам ҳам, зиммангдаги юзни тезроқ берсанг, сенга ўн дирҳам бераман, дейиши ҳам жоиз эмас. Бунда ҳам ортиқ-камлик юзага келиб, рибога айланяпти. Муслим Абу Саид Ҳудрийдан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в. шундай деганлар:

اَلذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلاً بِمِثْلٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَمَنْ زَادَ أَوْ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى، الْآخِذُ وَالْمُعْطِي فِيهِ سَوَاءٌ 
 

“Олтинга олтин, кумушга кумуш, буғдойга буғдой, арпага арпа, хурмога хурмо, тузга туз миқдорма-миқдор, қўлма-қўлдир. Ким оширса ёки оширишга ҳаракат қилса, у аниқ рибо қилибди. Бу ишда олувчи ҳам, берувчи ҳам баробардир”.

Бир кишининг иккинчи киши зиммасида олтини бўлиб, иккинчи кишининг биринчи киши зиммасида кумуши бўлса, улар қарзларини алмаштириши, бошқачароқ қилиб айтганда, гарданидаги олтин қарзни қарз берувчининг гарданидаги ўзининг кумуш қарзи эвазига узиши жоиздир. Чунки нақд қарз нақд нарса кабидир. Бир киши олтинга товар сотиб олса, сотувчининг кумуш пул олиши жоиздир.  Негаки, бир пулни ўша нархдаги бошқа пул билан тўлаш жоиз. Бу иш товарни қарзга алмаштириш ҳисобланади. Абу Довуд ва Асрам ўзларининг, “Сунан”ларида ибн Умардан ривоят қиладилар: Бақиъда туя сотардим. Динорга сотиб, дирҳам ҳам олаверардим, дирҳамга сотиб, динор ҳам олаверардим. Унисининг ўрнига бунисини олардим, бунисининг ўрнига унисини олардим.  Пайғамбар с.а.в.нинг олдиларига келиб, у киши Ҳафсанинг уйида эканлар, эй Расулуллоҳ, шошманг, сиздан бир нарса сўрамоқчиман, мен Бақиъда туя сотаман, динорга сотиб дирҳам, дирҳамга сотиб динор ҳам олавераман, унисининг ўрнига бунисини, бунисининг ўрнига унисини оламан, дедим. Шунда Пайғамбар с.а.в.:

لَا بَأْسَ أَنْ تَأْخُذَهَا بِسِعْرِ يَوْمِهَا مَا لَمْ تَفْتَرِقَا وَبَيْنَكُمَا شَيْءٌ 

“Модомики, ажралмаган экансизлар, ўртангизда мол бўлган экан, ўша кун нархида олишингнинг ҳечқиси йўқ”, дедилар.  

(Давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

14.07.2019й