Туркия ва Ливия ўртасида Ўрта ер денгизидаги континентал шельфда денгиз чегараларини белгилаш тўғрисидаги битим

Турли оммавий ахборот воситалари Табрукдаги Вакиллар палатасининг денгиз битимини имзолашига нисбатан билдирилган муносабатларни ёритди. Мазкур битим Туркиянинг жануби ва Ливиянинг шимоли-шарқидаги Ўрта ер денгизи сувларини тақсимлаш, шунингдек, денгиз тубида мавжуд бўлган минераллар, нефть ва газни қазиб олиш билан боғлиқ. Бу воқеа етти йил давомида континентал шельфга оид битимнинг қонунийлигини тан олмаслик ва Триполидаги аввалги ҳукуматнинг бундай битим тузиш ҳуқуқи йўқлиги баҳонаси билан унинг амалларини инкор этишдан кейин юз берди.

Аввало, 2019 йилда Туркия ва Ливия (Саррож ҳукумати) ўртасида ушбу битим тузилган воқеалар ва шароитларни эслаб ўтиш зарур. Ўша пайтда Ҳафтар Триполига ҳужум қилиб, уни авиация ва артиллериядан ўққа тутган, мамлакат ғарбидаги бошқа шаҳарларни ҳам бомбардимон қилган эди. Ҳафтар кучлари орқали пойтахт Триполига кириш қийинлиги маълум бўлиб қолди.

Шунда Саррож маҳаллий кучларнинг ундаши билан Туркияга борди ва у билан хавфсизлик битимини имзолади. Ушбу битимга мувофиқ, Туркия маҳаллий кучларни «Корнет» термик ракеталари, тасвирга олиш камералари ва бомбалар билан жиҳозланган учувчисиз самолётлар, шунингдек, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари билан таъминлади. Айрим батальонлар ёшлари ҳам ушбу қуроллардан фойдаланишга ўргатилди. Уларга бу қуроллар чекланган миқдорда ва Америка рухсат берган даражада етказиб берилди. Чунки турклар Американинг изни билан аралашган эди.

Шундан кейин Туркия Саррож ҳукуматидан Ливия ва Туркия ўртасида денгиз чегараларини белгилаш ҳақидаги Ливия-Туркия битимини имзолашни талаб қилди. Туркия парламенти ва ҳукумати бу битимни имзолади. Бироқ Табрук парламенти ўша вақтда Ҳафтар ва унинг ортида турган Мисрга бўйсунгани сабабли уни имзолашдан бош тортди.

Энди эса, Полус лойиҳасига мувофиқ, Ливия ғарбидаги айрим маҳаллий кучларга Ҳафтарнинг ўғли Саддомнинг Президентлик кенгаши раиси бўлиши ваъда қилинганидан кейин, Ҳафтар ўғли тўлаган нархлардан бири — Табрук парламенти раҳбарлигидан Ақийла Солиҳни четлатиш бўлди. Ақийла Солиҳ Миср разведкаси билан яқин алоқада эди. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, Миср разведкаси унинг Ҳамидтийни қурол-яроғ ва озиқ-овқат билан таъминлашдаги роли туфайли қаттиқ ғазабда эди.

Мансурийнинг ўлдирилишидаги роли ва Завия нефтни қайта ишлаш заводи резервуарларини ёқиш амалиётидаги иштироки фош бўлганини яшириш учун у Табрук парламентини Ливия ва Туркия ўртасидаги денгиз чегараларини белгилаш битимини имзолашга ундади. Бу битимга Триполи ҳукумати ва Туркия 2019 йил 27 ноябрда имзо чеккан ва уни Бирлашган Миллатлар Ташкилотига топширган эди.

Битимда қуйидаги бандлар назарда тутилган:

1. Битим Туркиянинг жанубий қирғоқлари ва Ливиянинг шимолий-шарқий қирғоқлари ўртасидаги иқтисодий зонада континентал шельф чегараларини денгиз ҳуқуқи бўйича халқаро ҳуқуқ тамойилларига мувофиқ белгилашни мақсад қилади. Бунда қарама-қарши қирғоқларнинг адолатли мувофиқлиги эътиборга олинади.

2. Меморандумнинг асосий бандлари:

– Биринчи модда: Денгиз чегараларини белгилаш. Ўрта ер денгизида Туркиянинг жанубий қирғоқлари ва Ливиянинг шимолий қирғоқлари ўртасидаги континентал шельф ҳамда мутлақ иқтисодий зона чегаралари (А) ҳудудидан бошланиб, (B) ҳудудида тугайди. Бу чегаралар қуйидаги координаталарни туташтирувчи тўғри географик чизиқлар билан белгиланади:

  – (А) ҳудуди: кенглик — (34° 16′ 13.7″ N), узунлик — (26° 19′ 21.1″ E).

  – (B) ҳудуди: кенглик — (34° 09′ 07.9″ N), узунлик — (26° 03′ 06.9″ E).

  Изоҳ: Ушбу сектор бўйлаб қолган қўшимча нуқталар мазкур меморандумга илова қилинган координаталар харитаси асосида ифодаланган.

– Иккинчи модда: Хариталар ва координаталар. Биринчи моддада кўрсатилган денгиз чегаралари ўзаро англашув меморандумига илова қилинган харитада белгиланади. Харита ва географик координаталар битимнинг ажралмас қисми ҳисобланади.

– Учинчи модда: Халқаро рўйхатдан ўтказиш. Томонлар ушбу меморандумни БМТ Уставининг 102-моддасига мувофиқ Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котибиятида рўйхатдан ўтказишга келишиб оладилар.

– Тўртинчи модда: Низоларни ҳал этиш. Ушбу меморандумни талқин қилиш ёки қўллаш билан боғлиқ ҳолда томонлар ўртасида келиб чиқадиган ҳар қандай низо дипломатик йўллар, бевосита ўзаро англашув ва икки мамлакат ўртасидаги музокаралар орқали ҳал этилади.

– Бешинчи модда: Қайта кўриб чиқиш ва ўзгартириш. Томонларнинг дипломатик каналлар орқали ёзма розилиги билан ушбу меморандум исталган вақтда ўзгартирилиши ва қайта кўриб чиқилиши мумкин.

– Олтинчи модда: Кучга кириши. Меморандум ҳар икки мамлакатда тасдиқланган ички ҳуқуқий тартиб-таомиллар якунланганини билдирувчи сўнгги ёзма хабарнома юборилган санадан кучга киради.

3. Битимдан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар:

– Қидирув ва қазиб олиш: Битим Ливия ва Туркиянинг ҳар бирига белгиланган ҳудудлардаги табиий бойликларни — нефть, газ, балиқ захиралари ва минерал ресурсларни — қидириш ҳамда ўзлаштириш бўйича суверен ҳуқуқларни беради.

– Битимга кўра, имзоловчи икки томондан бирортаси олдиндан хабар бермасдан ва улар билан мувофиқлаштирмасдан туриб, Ўрта ер денгизидаги ушбу чегаралар доирасига кирувчи ҳудудлар бўйича учинчи давлат билан денгиз чегараларини белгилаш музокараларини бошлаши мумкин эмас.

4. Ҳуқуқий мақом ва маҳаллий жараёнлар: Туркия Ташқи ишлар вазирлиги ва Ливия расмийлари 2020 йилда битимни Бирлашган Миллатлар Ташкилотига топширди ва уни расман рўйхатдан ўтказди.

Аслида, ушбу меморандум яҳудийларга Фаластинга тегишли континентал шельфда ўз улушига эга бўлишга журъат бағишлайди. Шунингдек, бу улар учун Ливан ва Миср билан ҳам Фаластинга тегишли континентал шельфни ҳимоя қилиш баҳонасида тўқнашишга туртки бўлади. Зеро, минтақа мусулмонлари ўзаро ихтилофда ва парокандаликда бўлиб, бир-бири билан урушмоқдалар; уларни бирлаштирадиган байроқ ҳам, уларни бошқарадиган ягона ҳукмдор ҳам йўқ.

Ваҳоланки, ҳижрий 50-йилдан бошлаб Ўрта ер денгизи Исломий денгиз — мусулмонларнинг кўли бўлган эди. Унда Аллоҳнинг душманларидан ҳеч ким мусулмонларнинг рухсатисиз суза олмасди.

1803 йилда Усмоний волий Юсуф Пошо Қароманли билан Америка ўртасида юз берган уруш ҳам шундай воқеалардандир. Бу уруш натижасида Триполида Американинг улкан «Филадельфия» кемаси, унинг бортидаги ҳарбий денгизчилар, кема қўмондонлари ва капитани билан бирга асир олинди. Бу ҳол Америка ҳукуматини қўлга олинган Америка ҳарбий қисмини озод қилиш эвазига волийга пул тўлашга, шунингдек, Ўрта ер денгизидан ўтиш ва Жабал Ториқ бўғозидан киришга рухсат бериш эвазига Жазоирдаги Усмоний волийга жизя тўлашга мажбур қилди.

Иншааллоҳ, бу ҳолат яна яқин орада қайтади. Ўшанда Уммат Америка ва Ғарб давлатлари билан ҳамкорлик қилувчи ҳукмдорларнинг битимларига муҳтож бўлмайди. Ўшанда яҳудий вужуди таг-томири билан қўпориб ташланади ва Фаластин унинг ифлослигидан покланади. Бу эса Аллоҳ учун қийин эмас.

Устоз Аҳмад ал-Муҳаззаб

Роя газетасининг 2026 йил 11 ноябр чоршанба кунги 625-сонидан