Тўртинчи авлод урушлари ва Судан давлатининг босқичма-босқич емирилиши

Қачонки мантиқ ожиз қолса ва ҳужжат-далил ғойиб бўлса, ҳамда қачонки инсон ўз ҳаққини олишдан ёки уни муҳофаза қилишдан ожиз қолса, у куч ишлатишга юз тутади. Инсонлар, гуруҳлар ва давлатлар ўртасидаги урушлар мана шундай вужудга келади, ва уларнинг воситалари ҳамда қуроллари жуда катта суратда ўзгариб боради.

Халқаро умумий ҳуқуқ урушни икки ёки ундан ортиқ томон, яъни икки турли давлат ўртасидаги қуролли низо деб таърифлаган бўлиб, унда ҳар бир давлат ўз манфаатларини, мақсадларини ва ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Бас, урушлар умматлар ва халқлар тарихининг бир бўлаги бўлиб келди. Воситалар ва услубларнинг ривожланиши ҳамда технологик тараққиёт билан бирга урушларнинг андозалари ва шакллари ҳам фарқли бўлди. Урушларни таърифлашда янги атамалар намоён бўлди, уларнинг энг кўзга кўрингани — уруш қуроллари, уларни бошқариш, уларнинг соҳалари ва турларини ўзаро фарқлаш учун «авлодлар» атамасининг қабул қилинишидир. Бунда ҳар бир авлод муайян бир воситалар ва услублар билан урушнинг маълум бир андозаси ҳукмрон бўлган муайян вақт оралиғига ишора қилади. Шундай қилиб, биринчи авлод урушлари атамаси намоён бўлди, у Наполеон урушлари деб ҳам номланди ва у 1648 йилда, яъни Вестфалия шартномаси имзоланган йилда бошланди.

Иккинчи авлод урушларига келсак, улар буғ технологиялари ва оммавий ишлаб чиқариш воситасида ўт очиш қувватининг турли-туман имкониятларини қўшган, аслаҳа ва тўпларнинг лойиҳаларини ривожлантирган саноат инқилобидан кейин юзага чиқди. У рақибни то у йиқилгунига қадар ҳолдан тойдиришга суянади. Бунга мисол — Биринчи жаҳон уруши ва Америка фуқаролар урушидир. Учинчи авлод урушлари эса аввалги иккисидан катта фарқ қилмайди, балки у барча нарсани вайрон қилувчи янада ваҳшийроқ уруш бўлди, бунга мисол — Иккинчи жаҳон урушидир.

Энг хавфли ва энг жирканч урушлар эса — тўртинчи авлод урушлари деб танилган урушлардир. Улар рақибни анъанавий бўлмаган воситалар билан, яъни тўғридан-тўғри уруш қилмасдан, балки медиа, руҳий (психологик) уруш, миш-мишлар, пропаганда, сиёсий таъсир ўтказиш, ноқонуний қуролли гуруҳларни пайдо қилиш ва ижтимоий бўлинишлар воситасида заифлаштиришни мақсад қилган урушнинг янги андозасига ишора қилади. Ушбу атама илк бор 1989 йилда Америка денгиз пиёдалари газетасида чоп этилган «Тўртинчи авлоддаги урушнинг ўзгарувчан қиёфаси — Уильям С. Линд» номли мақолада пайдо бўлди. Ва 2006 йилда истеъфодаги полковник ушбу фикрни «Вэйбэк Мишн» сайтига кўра, «Палахмон ва Тош» номли китобида янада кенгайтирди. Унда у тўртинчи авлод урушларини мураккаб, узоқ давом этувчи, инсонларни қўрқитишга суянадиган, марказлашмаган (яъни бир жойдан бошқа жойга кўчиб юрадиган), кўп миллатли ҳамда  оммавий қирғинлар, партизан урушида инсонларнинг дахлсизликларини топташ содир бўладиган уруш деб васфлади. Шунингдек, у миллий-ҳудудий давлатнинг жанговар кучлар устидаги деярли мутлақ монополиясини йўқотишига ва замонавийликдан аввалги даврга қайтишига ишора қилади. У давлатларни ичкаридан туриб, уларнинг институтларини йиқитиш ва тартибсизлик (хаос) ёйиш орқали вайрон қилишни мақсад қилади.

Суданда тўртинчи йилига қадам қўяётган ушбу уруш — Америка уруш коллежининг Стратегик тадқиқотлар институти ҳарбий стратегия бўйича эксперти доктор Макс Манворингнинг 2018 йил 1 декабрда сўзлаган маърузасида келган қоидаларнинг амалий намунаси ва татбиқи бўлди. Ушбу маърузага НАТОнинг юқори мартабали офицерлари ва яҳудий армияси раҳбарлари таклиф этилган эди. Унда Макс Манворинг шундай деган эди: «Анъанавий урушлар услуби эскирди, янгиси эса тўртинчи авлод урушидир». Ва у ушбу урушни шундай таърифлади: «Бу душман давлатни муваффақиятсизликка учратиш, унинг барқарорлигини бузиш, сўнгра бизнинг манфаатларимизни ҳисобга олувчи ва рўёбга чиқарувчи янги воқеликни мажбуран юклаш учун мажбурловчи урушдир». Ва у айтди: «Мақсад — мадорни қуритиш ва босқичма-босқич, лекин барқарор суратда емиришдир. У барқарорликни бузишдан бошланади, бу ишни у кейинчалик маҳаллий, шафқатсиз ва ёвуз жангчилар деб номлаган юрт фарзандлари (бунга Судандаги Тезкор кўмак кучлари милицияси мисолдир) воситасида амалга оширади. Бу иш электр энергияси, сув, шифохоналар ва таълим муассасалари каби инфратузилмаларга секин ва сокинлик билан зарба бериш орқали олиб борилади, токи душманингиз ўлик ҳолида уйғонгунига қадар».

Ундан нима учун давлатни бирданига йиқитиш ўрнига мадорини қуритиш ва босқичма-босқич емириш йўли танлангани ҳақида сўралганда, у шундай жавоб берди: «Агар биз давлатни бирданига йиқитсак, унинг тузилмаси ва қайта оёққа туриш омиллари мавжуд бўлиб қолаверади. Босқичма-босқич емиришнинг маъноси — шаҳарларни босқичма-босқич вайрон қилиш, инсонларни ҳайратда қолган тўдаларга, қочқинлар навбатларига айлантириш орқали инқирозли давлатни пайдо қилишдир. Токи давлатнинг асосий эҳтиёжларни қондириш қобилияти фалаж бўлсин, балки ушбу эҳтиёжлардаги етишмовчиликни урушнинг бошқа бир қиёфасига айлантиришдир; шунингдек, қочқинлар лагерлари орқали янгича қарамлик маданиятини пайдо қилишдир. Бу етишмовчилик ҳукуматга қарши жамоатчилик фикрини уйғотади, худди асосий эҳтиёжларни қондиришдаги етишмовчилик ёки уларнинг умуман йўқлиги инсонларнинг шаҳар ва қишлоқлардан кўчиб кетишига ва ҳижрат қилишига олиб келгани каби. Бу иш урушни бир ҳудуддан бошқасига кўчириш механизми орқали амалга оширилади; улар урушни бир шаҳарда ўчириб, давлатнинг салоҳиятларини қуритиш учун бошқасида алангалатадилар».

У айтади: «Бу каби урушларда сиз ўлдирилган болаларни ёки кексаларни ва қочқинлар ҳамда сарсон-саргардонлар навбатларини кўрасиз, бундан асло безовта бўлмаслигингиз лозим. Биз тўғридан-тўғри мақсад сари илгари боришимиз керак». Сўнгра у ўз сўзини шундай якунлади: «Биз инқирозни ҳал қилишимиз эмас, балки уни бошқаришимиз керак».

Судандаги урушни кузатган кимса унинг барча воситалари ва қуроллари билан тўртинчи авлод урушлари деб номланган урушнинг тирик намунаси эканини топади. Бас, медиа воситаларидаги уруш амалий воқеликдаги урушдан кўра кучлироқ ва шиддатлироқ бўлди. Фуқаролик жамияти ташкилотлари деб номланган ўша тузилмаларга келсак, улар хотин-қизларни ва ёшларни машғулотлар ҳамда молиялаштириш орқали қўллаб-қувватлаш номи остида ушбу урушда муҳим роль ўйнамоқдалар. Улар воситасида ташқи кучларнинг режаларини ижро этиш учун давлат ичида малайлар тайёрланади. Жуда кўп вазирлар ва ҳокимлар мана шундай курсларнинг ва ўша ташкилотларнинг маҳсулотлари эди.

Бунинг натижаси эса 160 000 дан ортиқ кишининг қатл этилиши, ўн минглаб ярадорлар ва шикастланганлар бўлди. Таълим муассасалари вайрон қилинди ва улар ҳарбий казармаларга ёки бошпана марказларига айлантирилди, миллионлаб талабалар таълимдан ташқарида қолди. Худди шунингдек, соғлиқни сақлаш муассасаларининг 40 фоиздан ортиғи хизматдан ташқарида қолди, ҳатто электр, сув, кўприклар ва йўллар каби инфратузилмаларга ҳам улкан вайронгарчилик етди. Электр тармоғидаги вайронгарчилик нисбати 60 фоизга етди, Хартумдаги асосий кўприкларга зарба берилди, бунинг устига сарсонлик, қочқинлик ва қашшоқлик юз берди. Бу Америка алангалатган ва биринчи кундан бошлаб унинг узоқ давом этишини ва ҳарбий жиҳатдан узил-кесил ҳал бўлмаслигини айтиб келган ўша беҳуда урушдир.

Мана шу ўринда айтамизки, Америка мусулмон юртларида қабул қилган ушбу жирканч уруш услуби бизга бу борада онгли бўлишни ҳамда кофир Ғарбнинг тил бириктиришлари ва макр-ҳийлаларига йўл тўсиш учун Шариат аҳкомларига кўра жамиятнинг устунларини маҳкам тутишни вожиб қилади, улар қуйидагилардир:

1. Ҳарбий милицияларни (гуруҳларни) ҳаром қилиш ва жиноят деб ҳисоблаш, ҳамда қуролли фаолият орқали талабларни ўртага ташлашни рад этиш.
2. Ирқчилик риторикасини ҳаром қилиш, қабилавий гуруҳбозликни жиноят деб ҳисоблаш ҳамда қабилавий ёки минтақавий таассубчиликдан иборат бўлган ирқий камситишни ҳис қилдирадиган барча нарсани йўқотиш.
3. Ёшларни йўқ қилиш ва жамиятдаги олий қадриятларга зарба бериш қуроли деб ҳисобланган гиёҳвандлик моддаларини истеъмол қилишни ҳаром қилиш ва унинг тижоратини жиноят деб белгилаш.
4. Хорижий кофир ташкилотларнинг, айниқса, аёллар ва гендер ташкилотлари, шунингдек ёрдам ташкилотлари киришини жиноят деб ҳисоблаш ва ҳаром қилиш.
5. Партиялар ва шахсларнинг ғарб элчихоналари билан ҳар қандай алоқасини жиноят ва ҳаром деб билиш, ҳамда у ерга қатнайдиган ҳар бир кимсани шубҳали шахслардан деб ҳисоблаш.
6. Ғарб кучларига бизнинг муаммоларимизга аралашишига йўл қўймаслик. Аллоҳ Таоло айтади: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء «Эй иймон келтирганлар! Менинг душманимни ва сизнинг душманингизни дўст (ёрдамчи) қилиб олмангизлар» (Мумтаҳана сураси, 1-оят). Ва субҳанаҳу айтади: إِنّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِيناً «Албатта, кофирлар сизлар учун очиқ душман бўлдилар» (Нисо сураси, 101-оят).
7. Мусулмонларнинг ҳимоячиси ва Ислом билан ҳукм юритишнинг шаръий йўли ҳисобланган иккинчи Рошид Халифаликни барпо этиш учун Ҳизб ут-Таҳрир билан бирга жиддий фаолият юритиш.

Устоз Носир Ризо — Ҳизб ут-Таҳрир Судан вилояти Марказий алоқалар қўмитаси раиси

Роя газетасининг 2026 йил, 15 июл, чоршанба кунги 608-сонидан