Тушунчаларни ўзгартириш йўли
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Тушунчаларни ўзгартириш йўли
Биз сиз билан аввалги мақолаларимизда инсонларни тушунчалари бошқариши тўғрисида гаплашган эдик. Бугун эса, инсонлардаги тушунчаларни қандай қилиб ўзгартириш мумкинлиги борасида сухбатлашамиз. Аввало “Инсонлардаги тушунчаларни ўзгартиришнинг нима кераги бор?” дея савол туғилиши табиий, биз мана шу саволга жавоб бериб кетсак. Сизларга тақдим қилиб келинаётган мақолаларимизда кўп марта айтиб ўтганмизки бугунги кундаги мусулмонларнинг дунё қарашлари, фикрлари, тушунчалари Ислом ақидасига ёд бўлган унсурлар билан қоришиб кетган. Хаётда содир бўлаётган воқеликларга айнан ўша воқеликнинг ўзидан ва шу воқелик тўғрисида берилган хато маълумотдан таъсирланиб хулоса чиқаради. Бу воқеликни асл негизини, шу тўғрисида берилган маълумотларни пухта ўрганишни хаёлига ҳам келтирмай, борини олиб кетаверади. Бунинг натижасида инсонлар атрофидаги ходисаларга Исломий дунё қараш билан бахо бера олмайдиган холга келдилар.
Шунинг учун бугунги кундаги мусулмонларнинг фикрлари ва тушунчаларини ўзгартиришга мухтож бўлинмоқда. Чунки улар Ислом ақидаси асосидан келиб чиқмаган, зид фикрларни кўтариб юрибдилар ва хаётларида татбиқ қилмоқдалар. Бундай фикрларга мисоллар: Сиёсатга аралашма, нима бўлганда ҳам тинчмиз, ўзингни бил ўзгани қўй, Халифалик бугунги замонга мос эмас, фойдали ишни кетидан қувиш керак, ҳамма нарса пул билан хал бўлади, беш кунлик дунё яшаб қол…
Албатта бундай фикрлар хаётимизга сингиб кетган ва хатто бизларга бу фикр, тушунчаларни ўзгартиришнинг имкони йўқдек кўринади. Лекин буларни ўзгартиришнинг йўли бор, бу ўзгартириш хар бир тушунчани бирма бир ўзгартириш билан бўлмайди. Инсонлардаги тушунчаларни ўзгартиришнинг йўли улардаги дунё хаёти тўғрисидаги умумий фикр (ақида)ни бериш билан амалга оширилади. Бунинг учун аввало инсонлардаги дунё хаётидан ташқаридаги нарсалар тўғрисидаги хато фикрларни ўзгартириш керак. Шунда улардаги тушунчалар умумий тарзда ўзгаради, чунки дунё хаёти тўғрисида умумий фикр (ақида) хар бир инсондаги фикр ва тушунчаларнинг асоси хисобланиб, шу асос тўғри асосга ўзгартирилса улардаги нотўғри фикр, тушунчалар ҳам тўғрисига ўзгаради.
Демак, аввало ишни дунё хаётидан ташқаридаги нарсалар нималар эканлигини билиб олишдан бошлаймиз. Дунё хаётидан ташқарида биз яшаб турган оламни, бутун борлиқни яратган Яратувчи ва биз яшаётган дунёдаги хаётимиз тугаганидан кейин бошланадиган Кейинги хаёт (Охират хаёти) мавжуддир. Инсонларда Улар тўғрисидаги фикрлар асосида дунё хаёти хақидаги умумий фикр шаклланади. Мисол: Социалист шу жумладан коммунистлар дунё хаёти моддадан яралган ва хеч қандай Яратувчи йўқ, дунё хаёти тугагач Кейинги хаёт йўқ, инсон яна моддага айланади дейишди. Шу фикрлари асосига дунё хаётининг асоси модда ва тараққиёт йўли моддий ривожланишдан иборатдир дея бахо беришди. Капиталистлар шу жумладан демократлар Яратувчи ва Кейинги хаёт бор дейишди, лекин улар Яратувчини ўзлари хоҳлагандек сифатлаб олишди. Капиталистларнинг Яратувчини қандай қилиб ўзлари сифатлаб олганларига келадиган бўлсак, улар Яратувчини “Ердаги ишларга аралашишдан пок зот, шунинг учун бизларнинг ишларимизга ҳам аралашмайди” дея сифатлаб олдилар. Ва шунинг учун инсонлар дунё хаётидаги ишларини ўзлари тартибга солишлари керак дея “Дин хаётга аралашмайди” деган фикрни асос қилдилар.
Исломда эса, Яратувчи бор ва Кейинги хаёт ҳам бор. Лекин инсонлар Яратувчининг зотини хис қила олмайдилар, чунки Яратувчи инсонлар хис қила оладиган чегарадан ташқарида. Яратувчи инсонларни шундай яратган, инсонлар ўзлари яшаб турган дунё хаётини хис қила олишади, лекин ундан ташқаридаги нарсаларни тўғридан тўғри хис қила олишмайди. Инсонлар Яратувчи яратган махлуқотлардан Унинг борлигини идрок қилишади. Лекин У зотнинг қандай сифатларга эга эканлигини идрок қила олишмайди. Қандай сифатларга эга эканлигини эса, У зотнинг Ўзи бизга маълум қилгани бўйича биламиз холос. Борлигини идрок қилиб олган инсонлар У Зотнинг каломидан Кейинги хаёт борлигини биладилар. Яратувчи инсонларни Ўзига ибодат қилишлари учун яратганлигини оятда маълум қилган. Ва инсонларнинг қандай ибодат қилишлари учун қонун қоида, тартиботларни ҳам бизларга оятлар ва Пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайхи васаллам орқали хадислар билан билдирган. Қолаверса Яратувчи инсонларни доимо назорат қилиб туришини ва дунё хаётидаги яшаш даврлари тугаганидан кейин, буюрганидек яшаган бандаларини мукофотлаши ёки буюрганидек яшамаган бандаларини азоблашини ҳам бизларга етказди. Шулардан келиб чиқиб бу дунё хаёти инсонлар учун имтихон эканлигини билиб олишимиз мумкин.
Биз мусулмонлар албатта Аллоҳнинг буюрганидек яшашга ҳаракат қиламиз, лекин эътибор берайлик ва хаётимиздаги аралашиб кетган Исломга ёд фикрларни чиқариб ташлайлик. Бизларнинг фикрларимиз ва тушунчаларимиз Исломий бўлгандагина Аллоҳнинг мукофотларига лойиқ бўламиз. Айтиб ўтганимиздек инсонларни тушунчалари бошқарар экан, бизлар Исломий яшашимиз учун тушунчаларимизни Ислом ақидаси асосига шакллантиришимиз шартдир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллоҳ
23.01.2015й.
