بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Ислом дунёқарашида ҳаётнинг тасвирланиши ёки Ислом фалсафаси

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Ислом бутун оламларни яратган Яратувчи Буюк Зот томонидан инсониятга берилди. Шунинг учун тушуниш мумкинки, Исломда бирор бир нуқсон бўлиши мумкин эмас. Исломга нисбатан билдирилган ҳар қандай салбий фикрлар ўрганиб чиқилса, бу фикрларга асос нотўғри тушуниш ёки адоват бўлганлиги маълум бўлади. Ислом ҳар бир жиҳатдан инсонга гўзал таълим бера олдики, бу борада бирор бошқа мабда ёки сақофатлар унга тенглаша олмайди. Бу мавзуимизда ҳаётнинг тасвирланиши тўғрисида, яъни фалсафа борасида тўхталамиз.

Савол пайдо бўлиши мумкин, бошқа сақофатлардаги мавжуд бўлган ҳаёт фалсафаси тушунчаларидан Исломнинг фалсафа борасидаги фикрларини фарқи борми? Албатта фарқ бор. Яъни умуман олиб қараганда ҳам Ислом фалсафага бошқа сақофат эгалари эътибор берганларидек нуқтаи назар билан қарамади. Ислом фалсафа деган сўзга уларникидан фарқли таъриф берди ва уларникидан фарқли тасаввур уйғотди. Шунинг учун айта оламизки, улар ўйлаган ва излаётган фалсафа Исломда йўқ.

Исломда бор бўлган фалсафа таърифланиши ва тасаввур қилиниши жиҳатидан инсон ҳис қила оладиган нарсаларга боғланган. Яъни инсоннинг сезгиларига боғлиқликни сақлаб қолган ва инсоннинг ҳиссидан узилиб қолишни чегарадан чиқиш деб ҳисоблаган. Исломда фалсафанинг борлиги мана шу жиҳатдан, лекин яна таъкидлаб ўтамизки, бу бошқа сақофат эгалари доим баҳс олиб борадиган ва инсоннинг сезгиларидан узилиб қолган фалсафа эмас.

Ҳар бир ақида инсонга ҳаёт тўғрисидаги фикрларни ва муаммоларига ечимларни беради ҳамда шу билан бирга у инсонларга мафкура (етакчи фикр) бўла олиши керак. Мана шу айтилганлардан ҳаёт тўғрисидаги фикрлар ақиданинг фалсафа қисми ҳисобланади. Яъни дунё ҳаёти нима деган саволга жавоб беради ва инсонда ҳаёт нима эканлиги ва унда қандай яшаш кераклиги тўғрисида умумий тушунча беради. Мисол учун бу дунёнинг нима учун имтиҳонлиги ва бу имтиҳондан қандай амаллар қилса жаннатга ва қандай амаллар қилса жаҳаннамга кириши тўғрисида тушунтириш ҳам Исломий фалсафа. Яъни инсонга ҳаётни нима эканлигини тушунтириб беради. Ва натижада инсон мана шу тушунча асосида яшайди. Исломнинг ҳаёт тўғрисидаги тушунчасига мос равишда яшаш учун инсон шу тушунчанинг асоси ҳисобланган ақидага боғланган ҳолда ўз муаммоларини ечиши керак бўлади.

Бошқа сақофатларнинг ҳаёт тўғрисида фалсафалари эса инсон ҳис қила оладиган нарсаларга боғлиқлик жиҳатини йўқотган ва бу билан инсонлар учун аҳамиятсиз нарсага айланган, яъни чегардан чиқиб кетишган ва сафсата бўлиб қолган.

Ислом дунёқарашида ҳаётнинг тасвирланиши эса, Ислом ақидасидан балқиб чиққан, ҳаётнинг ва инсоннинг ҳаётдаги ишларининг асоси бўладиган Ислом фалсафасида гавдаланади. Бу фалсафа – модданинг руҳ билан қоришувидан, яъни барча амаллар Аллоҳнинг буйруқ ва тақиқлари воситасида юргизилишидан иборат бўлган фалсафа – ҳаёт тасвирининг асосидир.

Инсоннинг амали моддадир. Инсон бир ишни ҳалол ёки ҳаром деган нуқтаи назардан амалга оширмоқчи бўлган чоғида ўзининг Аллоҳга боғлиқ эканлигини идрок қилиши эса руҳдир. Бунинг натижасида модданинг руҳ билан қоришуви ҳосил бўлади. Шунга биноан, мусулмоннинг амалларини юргизувчи омил Аллоҳнинг буйруқ ва тақиқларидир. Амалларни Аллоҳнинг буйруқ ва тақиқлари воситасида юргизишдан кўзланган ғоя эса Аллоҳ Таъолонинг розилигига эришмоқдир, асло манфаатдорлик эмас! Айни бир ишни амалга оширишдан кўзда тутилган мақсад эса, шу ишни амалга ошираётганда қўлга киритиш кўзланаётган қийматдир. Бу қиймат эса амалнинг турига қараб ҳар хил бўлади. Гоҳида бу қиймат соф моддий бўлиши мумкин. Буни фойда ҳосил қилиш учун тижорат билан шуғулланаётган савдогар мисолида кўриш мумкин. Унинг тижорати моддий амал. Инсон ўзининг Аллоҳга боғлиқлигини идрок қилиб туриши ўз тижоратини Аллоҳнинг розилигига эришиш умидида Унинг буйруқ ва тақиқларига мувофиқ равишда юргизишга мажбур қилади. Бу ишни амалга оширишдан кўзланган қиймат фойдадир. Бу моддий қийматдир.

Гоҳида қиймат руҳий бўлади. Намоз, рўза, закот ва ҳаж амаллари каби. Гоҳида қиймат ахлоқий бўлади. Ростгўйлик, омонатли бўлиш ва вафодорлик амаллари каби. Гоҳида қиймат инсонийликдан иборат бўлади. Чўкаётган одамни қутқариш ва муҳтожга ёрдам бериш амаллари каби. Инсон бирор амални қилмоқчи бўлса, ундаги қийматларни қўлга киритиш учун уларни ўз олдига мақсад қилиб олади. Бироқ бу қийматлар амалларни юргизадиган омил бўла олмайди. Улар мўлжалланган олий армон ҳам бўла олмайди. Балки бу қийматлар амалдан кўзланган қиймат бўлиб, амалнинг турига қараб ҳар хил бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

28.02.2018й.