Жаҳон банки прогнози – геоиқтисодий тузоқ
Жаҳон банки прогнози – геоиқтисодий тузоқ
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Жаҳон банки прогнозига кўра, Ўзбекистон аҳоли жон бошига даромади юқори бўлган давлатлар даражасига етган Марказий Осиё мамлакатлари орасида энг сўнгги қаторда бўлади. Жаҳон банки иқтисодиётларни аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи миллий маҳсулот (ЯММ) миқдорига қараб тўртта гуруҳга ажратади: паст даромадли (1145 АҚШ долларигача), ўртадан паст ($1146–$4515), ўртадан юқори ($4516–$14 005) ва юқори (14 005 доллардан ортиқ).
Мутахассислар ҳисоб-китобларига кўра, минтақада аҳоли жон бошига даромади 14 минг доллардан юқори бўлган юқори даромадли давлатлар қаторига илк бор Туркманистон ва Қозоғистон кириши мумкин, бунга уларга 30 йилдан кам вақт керак бўлади.
Қирғизистон эса, прогнозга кўра, бу босқичга тахминан 70 йилдан сўнг етади. Ўзбекистон ва Тожикистон учун эса бу муддат 100 йилдан зиёд деб баҳоланган.
Жаҳон банкининг прогнози Марказий Осиё давлатлари орасида иқтисодий ўсиш суръатлари ва аҳоли жон бошига даромад динамикасида катта фарқлар мавжудлигини яна бир бор кўрсатди. Унга кўра, Ўзбекистон аҳоли жон бошига даромади 14 минг доллардан ошган “юқори даромадли давлатлар” қаторига кириши учун 100 йилдан ортиқ вақт керак бўлади.
Жаҳон банки аслида иқтисодий таҳлилчи эмас, геосиёсий инструментдир. У ўзини иқтисодий маслаҳатчи сифатида кўрсатса-да, унинг асосий молиялаштириш манбалари ва бошқарув тизими Ғарб молия марказларига, айниқса, АҚШ манфаатларига хизмат қилади. Амалда ЖБ қўллайдиган “иқтисодий ислоҳот” сценарийлари мамлакатни молиявий ёрдам ва қарзлар орқали узоқ муддатли қарз тузоғига тортган ҳолда унинг иқтисодий сиёсатини назорат қилиш имкониятини беради.
Ўзбекистонда ЖБнинг тавсиялари асосан стратегик тармоқларни хусусийлаштириш, бозорни хорижий капитал учун тўлиқ очиш, давлат субсидияларини бекор қилиш, ички валюта бозорини тўлиқ либераллаштириш каби йўналишларда бўлиб, бу ички ишлаб чиқариш қувватларини кучайтирмайди, балки ташқи бозорларга ресурс оқимини тезлаштиради.
Агар ЖБ тавсия қилган йўлдан юриб, мамлакат иқтисодий сиёсатини халқаро молия институтлари сценарийларига тўлиқ боғлаб қўйилса, қарз хисобланган маблағлар реал секторга эмас, импорт ва бюджет тешикларини ёпишга йўналтирилади, энергетика, транспорт, коммуникация каби асосий тармоқлар хорижий назоратга ўтади, иқтисодий сиёсатдаги қарорлар халқ манфаатига эмас, кредитор манфаатига асосланади. Натижада Ўзбекистон юз йилда эмас, минг йилда ҳам юқори даромадли давлатлар сафига қўшила олмайди. Шунинг учун Жаҳон банки прогнози иқтисодий таҳлилдан кўра, геосиёсий сигнал бўлиб, у Ўзбекистон иқтисодий сиёсатини доимий кредитга муҳтож ҳолда ташқи назорат остида ушлаш мақсадини кўзлайди. Чунки атрофга назар ташласак, ЖБ ва ХВЖнинг бундай прогнозлари иқтисодий нейтрал баҳолар эмас, балки мамлакатларни ташқи молия марказларига иқтисодий ва геосиёсий жиҳатдан боғлаб қўйишга хизмат қиладиган сценарий эканини кўрамиз.
Замбия (Африка) 1990 йилларда ЖБ ва ХВЖ кредитлари эвазига “иқтисодий ислоҳотлар” ўтказди. Натижада давлат қўлидаги мис конлари ва қазилма тармоқлари хорижий корпорацияларга сотилди. Бугун мамлакатнинг асосий бойлиги чет эл компаниялари қўлида, давлат бюджети эса экспортдан керакли фойда олмайди.
Аргентина (Лотин Америкаси) 2000 йиллар бошида ХВЖ кредити шартларига кўра давлат корхоналари, энергия тармоқлари ва транспорт тизимини хусусийлаштирди. Натижада мамлакат ташқи қарзлари кескин ошди, 2018 йилга келиб яна ХВЖ ёрдамига муҳтож бўлди.
Индонезия эса, (Жануби-Шарқий Осиё) 1997 йилги Осиё молиявий инқирозидан кейин ЖБ ва ХВЖ кредитлари эвазига иқтисодиётда йирик давлат корхоналарини сотди. Бу хорижий сармоя оқимини оширди, лекин маҳаллий саноатнинг стратегик тармоқларида давлат улуши йўқолди.
Мирзиёев 2025-2028 йилларда Ўзбекистон йирик давлат корхоналари акцияларини халқаро ва маҳаллий фонд бозорларида жойлаштириш(IPO ва SPO)ни режалаштирди. Рўйхатда энергетика, банк, транспорт, телекоммуникация ва саноат тармоқларидаги стратегик корхоналар бор. Бу жараён ЖБнинг тавсиялари билан уйғун ҳолда, яъни давлат улушини қисқартириш, стратегик тармоқларда назоратни хорижий инвестор қўлига ўтказиш, ички бозордаги муҳим қарорларни ташқи сармоядорлар манфаатига боғлиқ қилиш, демакдир. Бироқ режа расман “инвестиция жалб қилиш ва иқтисодий самарадорликни ошириш” деб изоҳланмоқда.
Шундай экан, ЖБнинг 100 йиллик прогнози “сафсата”дан бошқа нарса эмас. Чунки амалда ЖБнинг сиёсий-иқтисодий таъсири остида Ўзбекистон ривожланиш у ёқда турсин, ҳозирги мавжуд ҳолатини ҳам сақлаб қололмайди. Бироқ Ўзбекистон учун ЖБ ва унинг ортида турган Американинг хоҳишларини чиппакка чиқариб, иқтисодий ва ҳарбий жиҳатдан буюк мамлакатга айланиш имконияти ҳам борки, у ҳам бўлса, Ислом асосидаги бошқарув соясида Исломий иқтисод тузумини татбиқ қилишдир.
Иззатуллоҳ
18.08.2025й
