1989-йилдан кейинги Капитализм ва Ислом
1989-йилдан кейинги Капитализм ва Ислом
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ
Воқеалар тарихига назар ташлайдиган бўлсак, айниқса 1924-йилда Халифаликнинг қулатилишидан ва 1945-йилда иккинчи жаҳон урушининг охиригача бўлган даврларда Англия, Франция, Россия, АҚШ ва қисман Германиянинг жаҳон сиёсатида салмоқли таъсирга эга бўлганлигини кўриш мумкин. Бироқ, 1945 йилдан кейин бу манзара кескин ўзгариш ясади. Шубҳасиз, иккинчи жаҳон урушидан кейин жаҳон сиёсатида икки дунёқараш ва икки жуғрофий қутб, яъни АҚШ ва Совет Иттифоқининг овозлари пайдо бўлди. Aмерика ўз қитъасига қадалиб қолмаслиги ҳамда Яқин Шарқ ва Марказий Осиёнинг ер ости бойликларига ҳукмронлик қилишни истаганлиги учун биринчи навбатда Англия, Франция, Германиянинг иккинчи жаҳон урушида олган кучли зарбаси оқибатида заифлашганидан фойдаланиб, Яқин Шарқ ва Шимолий Африкани назорати остига ола бошлади. Ушбу режани амалга ошириш давомида бизнинг кунларимиздаги каби жиддий сиёсий инқирозлар юз бераётган, шунингдек, Яқин Шарқда Aмерикa ва Англия ўртасида ва Шимолий Африкада Aмерика ва Франция ўртасида ҳукмронлик учун урушлар бўлган эди. Англия ва Франция ўша пайтда у даражада қудратли бўлмаса-да, ўзларининг хали ҳам борлигини билдиришга кучлари етар эди. АҚШнинг мафкуравий душмани Совет Иттифоқи 1989-йилгача Вашингтоннинг жиддий рақиби бўлган, кейинчалик улар ўртасида “Совуқ уруш" даври қуюқ ранг олган эди. Нима учун у совуқ деб аталди? Чунки юзлаб ядро қуролига эга бўлган икки кучли давлат исталган пайтда бир-бирига ядровий уруш эълон қилиши мумкин эди, бироқ улар ўзларини вазмин тутишди, шу сабабли бу қарама-қаршилик "совуқ уруш” деб аталди. Шу сабабли 1949-йилда 12 мамлакат Совет Иттифоқининг таҳдидига қарши НАТОни ("Шимолий Атлантика шартномаси ташкилоти") ташкил этдилар, мақсадлари Ғарбнинг ўзини куч сифатида кўрсатиши ва АҚШ, Англия, Франция билан ўзининг мафкуравий бирлигини ифода этиш эди. Сўнгра 1952-йилда Туркияда Aднан Мендерес ҳукумати даврида Туркия Республикаси ва Греция ҳам НАТОга киритилди. 1955-йилда НАТОга жавобан Совет Иттифоқи Марказий ва Шарқий Европа давлатлари билан “Варшава шартномаси” бўйича ҳарбий иттифоқ тузди. Варшава шартномасининг энг қизиқарли иштирокчиси икки қисмга бўлинган Германия бўлиб, Ғарбий Германия (Германия Федератив Республикаси) НАТО аъзоси, Шарқий Германия (Германия демократик Республикаси) эса Варшава шартномасининг аъзоси бўлдилар.
Бу сиёсий, ҳарбий ва мафкуравий мувозанатларнинг барчаси 1989-1991 йилларда Совет Иттифоқининг қулаши билан бутунлай ўзгарди ва Қўшма Штатлар ягона қудратли кучга айланди. Дунёда ҳукмрон мафкура энди капитализм бўлди. Капитализмнинг асосий ғояси давлат ишларини дин ишларидан ажратиш эди. Худосизлик тушунчасида бўлган давлатда пулнинг том маънода илоҳийлаштирилиши ва капиталистик мафкуранинг жамият устидан шафқатсиз тарзда татбиқ қилинганлиги 2011 ва 2020 йил воқеаларига олиб келди. 2011-йилда мусулмон халқлари "Араб баҳори" орқали қўзғолон кўтарди, ҳозир эса 2020-йилда Жорж Флойд билан бўлган воқеадан сўнг Ғарб халқлари ҳам қўзғалди. Бу шафқатсиз капитализмнинг яна бир жиҳати шундаки, ҳар куни кучлилар заифларга босим ва тинимсиз зулм ўтказади. Эҳтимол, бунинг яққол намоён бўлиши 2020 йилнинг 25 май куни Американинг Mиннеаполис шаҳрида тўрт нафар полициячи томонидан ерга ётқизилган ва полициячилардан бирининг 9 дақиқа давомида тиззаси билан бўйнини босиб туриши оқибатида ҳалок бўлган Жорж Флойддир. Бу қотиллик 17 ёшли АҚШ фуқароси томонидан видеога олингач, воқеа бутун дунё бўйлаб тарқалди ва Ғарб мамлакатларида, жумладан АҚШда юз минглаб одамлар норозилик намойишлари билан кўчаларга чиқдилар. Шунингдек, буларнинг барчаси Ғарб мамлакатларида коронавирус пандемияси сабаб бўлган иқтисодий кризис кунларида бўлаётгани ажойиб.
Бу тартибсизликларнинг сабаби нимада? Гап шундаки, капитализм фақат бойлар учун тузум сифатида мавжуд. Давлат модели пул баронларининг янада бойиб бориши учун турли имкониятлар яратишга хизмат қилади. Камбағаллар ёки кўчаларда қолганлар ҳақида ғамхўрлик қилмайдиган инсоният модели яратилди. Турли-хил ўйин-кулгулар тўхтатилган бир пайтда бойлар янада бойиб кетадиган, ўрта ва паст даромадли қатлам эксплуатация қилинадиган дунё шаклланди.
Буларнинг барчаси навбатдаги кутилаётган "душман", эҳтимол ҳали бу душманни номини ҳам ўйлаб топишмаган пайтда содир бўлди, аммо бу ҳақда бир қанча мутафаккирлар Хантингон каби ўзининг "Цивилизациялар тўқнашуви" рисоласида сўз юритган. Бу душман Ислом эди. Нима учун Ислом душман эди? Ҳа, чунки, Ғарбдаги ўнг қанот популистлар таъкидлаганидек, Ислом фақат дин эмас, балки ҳаёт тузуми ва инсониятнинг ўйлаб топилган яроқсиз тузумлардан қутулишининг ягона йўлидир. Бошқача қилиб айтганда, Ислом Ғарбдаги одамлар жабр кўрган адолатсизликни бартараф этишга қодир бўла оладиган кенг қамровли ечимга ега. Айтганимиздек, Ислом маънавий инқирозни енгиллаштириш ва Ғарбдаги одамларга енгил нафас олишлари учун имконият бера олади.
Шубҳасиз, капитализмнинг яна бир шавқатсиз хусусияти бу одамларни замонавий қулларга айлантиришдир. Капиталистик Ғарб одамларни замонавий қулларга айлантириб, қуйидаги йўлдан боради:
Одамлар узлуксиз истеъмол жараёнида иштирок этишлари лозим. Шу сабабли Ғарб истеъмол товарларини реклама қилишга катта аҳамият беради. Асосий брендлар маҳсулотини реклама қилишга миллионлаб доллар сарфлашга қодир. Шу йўл билан улар инсонларни янги маҳсулотларни сотиб олишларини ва бу маҳсулотларга боғланиб қолишликларини ҳосил қилишни истайдилар. Бундан олдин бой бўлмаган, лекин охир-оқибат бой бўлган киши истеъмолчи бўлишни тўхтатади ва ишлаб чиқарувчига айланади, у ҳам одамларни қонини сўрувчи каби, уларнинг энергиясини, маънавий ва руҳий саломатлигини эксплуатация қилувчига айланади. Афсуски, бундай разил бўлиш жараёнини мусулмонлар орасида кўриш мумкин, аммо истиснолар ҳам бор. Очкўзлик, ҳузур-ҳаловат, бой бўлишга интилишга асосланган бахтсиз ҳаёт эшигини очадиган тузумнинг номи капитализмдир.
Буни кўрган ва тушунган халқлар бунга чек қўя олмайдилар. Бу муаммони фақат мусулмонлар ҳал қила оладилар. Ва ҳатто капитализм қулаши қаршисида уларга тасалли бериш учун клапан вазифасини ўтаётган раҳбарлар ҳам бу жараённи олдини олиш имкониятига эга эмаслар.
Юқорида айтилганларга қўшимча равишда, мусулмон халқлар орасидаги нуфузли вакилларнинг ўрни жуда катта. Уларнинг баъзилари инсонлар тарафидан ўйлаб топилган тузумларнинг, жумладан, капитализмнинг чириганини ва улардан қутулишнинг ягона йўли Ислом тузумининг ҳукмронлигида эканлигини сўзсиз тушуниб етдилар. Ин Ша Аллоҳ, мусулмонлар томонидан тўғри жамоа билан биргаликда қилинган ўзгаришлар Ғарб давлатларига ҳам умид нури бўлади!
Мехмет Айдин
13.06.2020
