Асосий муаммонинг ечими
بسم الله الرحمن الرحيم
Асосий муаммонинг ечими
8— қисм
Инсон қаердан келди?
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ
(Қасамки), Биз инсонни (яъни Одам алайҳис-саломни) лойнинг мағзидан яратдик. (Мўъминун:12)
Уни нима кутяпти?
ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ
"Сўнгра, албатта, сизлар бундан кейин ўлгувчисизлар. Сўнгра, албатта, сизлар қиёмат куни қайта тирилтирилувчисизлар". (Мўъминун:15,16)
Нима учун яратилди?
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим". (Ваз-зариёт:56)
Бунинг натижаси нима?
فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً
"Агар Мен томонимдан сизга ҳидоят келганида ким ҳидоятимга эргашса, у адашмас ва бадбахт бўлмас. Ким менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз".(Тоҳа:123-124)
Инсон қаердан келди? Уни нима кутяпти? У қандай мақсад учун яратилди?
Инсон ҳаётидаги асосий муаммо — унга бу ҳаётнинг ҳақиқати, бу дунё ҳаётининг ундан олдинги ва кейинги нарсаларга алоқаси ҳақида умумий фикр беришлик билан ечилади. Асосий муаммонинг ечими топилган тақдирдагина бошқа муаммоларни ечиш осон бўлиб қолади.
Инсоннинг асосий ва иккинчи даражали муаммолари
Биринчи: инсоннинг асосдан узилиб ажралиб қолиш муаммоси ва тўлиқ эркинлик туйғуси. Асосий муаммони ҳал этмасдан олиб борилаётган турмуш тарзи.
Бу муаммо инсоннинг бу ҳаётни ўзидан аввалги нарсалар билан боғлиқлигини англаб етиши билан боғлиқ. Инсон тафаккур қилиш ёшига етиши билан ҳаётини билиш учун у билан боғлиқ бўлган саволларга жавоб излашга тушади: "у ким?", "дунёга қандай келди?", "уни ким яратди?" Болалик чоғидан бошлаб ота-онасига бу саволларни беришни бошлайди. Баъзи инсонлар тўғри жавобни топишади, лекин яшаб ҳақиқати билмасдан ўлиб кетганлар ҳам бор.
Ҳақиқат шундан иборатки, Аллоҳ Субҳанаҳу Таоло инсонни йўқдан бор қилди ва ер юзига жойлаштирди. У инсонга ўз амалларига жавобгарлик масъулиятини юклади, айни вақтда осмонлар, ер ва тоғлар оқибатидан қўрқиб буни қилишдан бош тортган эдилар. Бироқ инсон табиатан адолатсизликка мойил бўлишига қарамай, бу масъулият юкини зиммасига олишга рози бўлди.
Агар инсон юқорида айтилганларнинг барчасини тушуниб етса, у ҳақиқатни, биринчи навбатда ўзи ҳақида билиб олади. Унинг турмуш тарзи Яратувчиси билан айри ҳолда кечмайди, у Яратувчисига орқа ўгирмайди, ўзини Яратган Роббисининг ўрнига қўймайди.
Инсон ўзи учун қонунлар тўпламини белгилаганда айнан шу нарса содир бўлмоқда, аниқроғи уларни ўзининг нафсига кўра ўйлаб топади: шахс эркинлиги остида ўзига нима ҳоҳласа рухсат бериб, нимани ҳоҳламаса шуни таъқиқлайди. Аслида эркинлик ғояси инсонни ўзини Яратувчисининг ўрнига қўйишликни англатади.
Бу ҳақиқатни тушуниб етмаганларнинг, Яратувчиси билан айри турмуш кечираётганларнинг муаммоси. Айни вақтда улар ҳатто чивинни яратишга ҳам қодир эмаслар, ҳаттоки мана шу кичик чивин улардан бирор нарсани тортиб олса, шуни қайтариб олишга ҳам қодир эмаслар.
Инсоннинг ҳаётидаги асосий муаммосини ҳал қилиш билан боғланмаган турмуш тарзи (яъни, инсоннинг асосдан айри узилишлик муаммоси, тўлиқ эркинлик туйғуси), инсонда юз бераётган изтиробларнинг сабабчиси, чунки инсон ҳар бир ҳаракатида хатога йўл қўяётганини ҳис қилишлик туйғуси уни тарк этмайди, у ҳаётдаги мақсадини йўқотади ва унинг лаззатини ҳис қилмай қўяди.
Бундай турмуш тарзини кечираётган инсонлар орзу-ҳаваслари билан ақлининг доимий кураш олиб бораётган ҳолатида бўлади. Бир томондан, инсон Аллоҳ Таоло тарафидан ўзига юкланган амаллари учун жавобгарлик масъулиятини олди ва бунинг эвазига Аллоҳ Таоло унга ақл деган неъматни инъом этди. Аммо инсон ақлнинг воъқелигини, унинг фаолияти чегараларини охиригача яхши тушунмагани учун, ақлнинг чегараси йўқ деб алданиб қолади. Инсон ўз фикринигина инобатга олиб, худди ўзига-ўзи хўжайиндай, Роббиси уни ҳаётда тўғри йўлга йўллашига ҳаққи йўқдай, истаган амалларни содир қилишни бошлайди. Худди шу ердан инсоннинг ўз эркинлигини ҳис қилиш муаммоси ўртага чиқди.
Инсоннинг ақли тўртта қисмдан ташкил топган бутунлик бўлгандагина ишлайди: воқеълик, сезги аъзолари, соғлом мия ва собиқ маълумот. Юқорида келтирилган қисмлардан бирортаси бўлмаса, фикрлаш жараёни содир бўлмайди. Шунга кўра, инсоннинг ақли чекланган.
Бундан ташқари, инсоннинг ақли ўз қарама — қаршиликларининг асиридир ва уни ўраб турган муҳитнинг ҳам таъсирида бўлиши мумкин. Турли даврларда юз берган бир хил воқеълик масаласида ёки турли ҳолатларда ақл зиддиятли баҳо беради. Вақт ўтиши билан, ҳаётий тажриба ва маълумотларнинг кўпайиши билан инсон ёшлигидагига қараганда тўғрироқ қарорларни қабул қила бошлайди. Шундай қилиб, вақт ўтиши, вазиятларни ўзгариши ва маълумотларнинг кўпайиши билан турли даврлардаги бир хил воқеълик инсон тарафидан ҳар-ҳил баҳоланиши мумкин, ҳатто олдинги баҳоларга нисбатан қарама-қарши баҳоланиши ҳам мумкин. Бу ерда бир одамнинг фикри ёки мулоҳазасини гапирамизми ёки бир гуруҳ инсонларними, буни фарқи йўқ. Ундан ташқари инсоннинг қарорлари унинг атрофидаги муҳит билан ҳам боғлиқлиги кузатилди. Чунки у яшаб турган муҳит унга маълум бир меъёр ёки фикрлаш тарзини юклайди. Ва инсон яшаётган муҳитида ҳукмронлик қилаётган ана шу фикрлаш тарзининг асирига айланади.
Инсонни маълум бир воқеликни баҳолаши икки нуқтаи назардан бўлади:
- Объектнинг воқеълигини, унинг моҳиятини англаш. У объектнинг шакли, ранги, ҳажми, зичлиги, таркибий қисмларини тавсифлаш билан шуғулланади;
- Объектга салбий ёки ижобий муносабатда бўлган ҳолда уни қабул қилиш ёки рад қилиш.
"Ақл" деб номланган воситанинг юқорида кўрсатилган хусусиятлари инсонни атрофидаги барча нарсаларга Яратувчининг иштирокисиз мустақил баҳо бера олиш ҳуқуқидан маҳрум қилади. Ақл жисмоний объектлар ва инсоннинг амалларига қараб ҳукм чиқариш хусусиятига эга эмас, яъни "қандай тўғри йўл тутиш мумкин?", "қайси ҳаракат тўғри?", "нимани қабул қилиш керак, нимадан воз кечиш керак?", "озуқа учун нима яроқли, нима яроқли эмас?" Ақл ҳатто аввал қабул қилинган қарорнинг натижасини ҳам фаҳмлай олмайди. Инсон амалларнинг яхши ва ёмон тарафларини тушуниб етолмайди- ку, қилган амали учун Аллоҳ Таоло тарафидан мукофот ёки жазо олишини қаердан билсин?!
Махсус Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот идораси радиоси учун
Абу Муҳаммад (Халифа Муҳаммад)
