بسم الله الرحمن الرحيم

Ақл ва ҳаёт

2

Ақл ҳаётни тартиблаштириши ақлнинг ўзи ҳам кўтармайдиган тушунчадир. Энди бу ҳолат инсон табиатига тўғри келадими ёки йўқми, бу борада фикр юритиб кўриш керак. Бундан аввал ҳаёт ҳақида ҳам чуқурроқ киришиб ўтамиз. Чунки бу мавзуни тиниқлаштиришга ёрдам беради.

Инсониятга хос тарзда ёндашилса, ҳаётнинг ҳақиқатини идрок қилиш осонроқ бўлади. Яъни уни тушуниш учун инсонга бирликда назар ташлаш самаралироқ. Мисол учун ҳаёт деганда инсоннинг туғилишидан ўлгунигача бўлган муддат тушунилади. Шуни биз инсоннинг дунё ҳаётидаги умри ёки ҳаёти деймиз. Мана энди инсонга хос тарзда киришишнинг аҳамияти кўринадиган вақт келди. Ҳаёт умр экан,  унинг таркибида нима бор ёки у нимадан иборат?  Бу саволни беришимиз бежизга эмас. Мисол учун баъзида бу дунёдан ўтиб кетган инсонларнинг ҳаётига баҳо берилади. Унинг ҳаёти яхши ўтган,  уники ёмон ўтган ёки унинг ҳаёти бошқаларга ибратли каби. Шунинг учун биз ҳаётга қайси жиҳатдан туриб эътибор берамиз,  мана шуни аниқлаштириб олиш керак. Чунки юқорида айтиб ўтилганидек, ҳаёт муддат бўлса ва шу маъносига тўғридан-тўғри эътибор берилса, муддатни яхши ёмони бўлмайди. Лекин ҳаёт деган муддатни сарф қилиниши жиҳатидан эътибор берсак, унда яхши-ёмонга ажрата олиш мумкин бўлади.

Вақт амалларга сарф қилинади. Демак, умр ёки ҳаёт ҳам худди шундай. Энди инсоннинг бир умр мобайнида қилиб ўтган амалларини сарҳисоб қилсангиз умри қандай ўтганлигини билиш мумкин. Инсоннинг ҳаёти унга нисбатан ва ундан бўлган амаллардан таркиб топади.

Инсоннинг амаллари табиатидаги ғариза талаблари ва узвий эҳтиёжларни қондиришга қаратилади. Айнан шу қондириш маълум бир қонун-қоида асосида амалга оширилади. Шу қонун-қоиданинг тўғри ёки нотўғрилиги амалларга таъсир кўрсатади. Демак, ҳаётнинг яхши ёки ёмон ўтиши шу қонун-қоидага боғлиқ.

Юқоридан кўриб чиқдикки, ҳаётга инсоннинг табиатидаги талаб ва эҳтиёжларни қондиришга қаратилган амалларидан келиб чиқиб баҳо бердик. Шундай экан бу ҳаётни тартиблаштирувчи қонун-қоидани берувчи манба инсоннинг табиатини мукаммал даражада билсагина инсоннинг табиатига мос тушади. Ақл эса шу инсоннинг ўзида мавжуд бўлганлиги учун бошқалардан кўра ўзини яхшироқ билади. Лекин ҳатто баъзида ўзини билиши ҳам мукаммал эмаслиги маълум бўлиб қолади. Шундай экан ўзи мавжуд бўлиб турган вужудни мукаммал идрок қила олмайдиган ақлдан қандай қилиб бошқаларнинг ҳам ҳаётини тўғри бошқара оладиган қонун-қоида ишлаб чиқишини умид қилишимиз мумкин? Демак, булардан кўриниб турибдики, инсон табиатини мукаммал билмаган ақлнинг қонунлари шу табиатга мувофиқ бўла олмайди. Яъни ақлнинг ҳаётни тартиблаштириши инсон табиатига ҳам тўғри келмас экан.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ.

18.12.2018