بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم  

 Оламий иқтисодий бўхроннинг хозирги холати қандай?

Савол: АҚШда бошланиб, ундан сўнг Европани ва бутун дунёни қамраб олган оламий иқтисодий бўхроннинг хозирги холати қандай?

Жавоб: Бу саволга жавоб тариқасида, биз қуйидагиларни белгилаб бермоқчимиз:

1. АҚШдаги кўчмас мулк бозорини қулашлиги бутун дунёга ёйилди, бунинг оқибатида кўплаган банклар касодга учради, бу эса ўз навбатида ушбу глобал (оламий) иқтисодий қулашликни тўхтатиш мақсадида ҳукуматларнинг мисли кўрилмаган чоралар билан аралашишликларини келтириб чиқарди. Бироқ, бу нарсанинг натижасида, 1929 йилдаги Буюк депрессия (оламий иқтисодий бўхрон) вақтларидан буён энг ёмон нарсани яъни хозирги тил билан айтилганда чуқур рецессия (иқтисодда қаторасига бир неча кварталларда ўсишлик нолдан паст кўрсаткичи)ни олиб келди. Оламий молиявий бўхрон, ўтган ўн йилликда иқтисодий кескин юксалганини, бу ҳақиқатда қарздорликни ўсишлиги эканлигини исботини келтириб берди ва ҳатто 5(беш) йил ўтгандан сўнг ҳам, дунёнинг энг катта иқтисоди ханузгача бу муаммони ечишлик холатида эмас.

2. Бўхронни хал қилишлик учун мувофиқлашган чоралар кўриш натижасида иқтисодий ривожланган давлатлар томонидан биргаликдаги ҳаракатларга урунилинди. Бундай ечим глобализация (оламийлашиш) оқибатларининг натижасида дунё иқтисодиёти бир-бирлари билан чамбарчас боғлиқ бўлиб кетганлиги учун қабул қилинди, шунинг учун коллективлашган, оламий (глобал) ёндашиш бутун дунёнинг манфаатларига энг самарали ечим сифатида жавоб бериши мумкин эди. Бундай бир хил фикрли ёндашув иқтисодий миллатчиликнинг тарқалиши билан узоқ умр кўрмади, яъни шундай вазият юзага келдики унда ҳар бир мамлакат ўзининг яшашлиги учун курашишни бошлади ва ҳар бир давлат оламий (глобал) заҳираларни молиялаштиришлик билан бирор бир давлат шуғулланади деб кутиш мавқеини эгаллашди. Катта йигирмалик (G20) томонидан кўпсонли маслахатлашувлар ва конференциялар ўтказиб, унда зарар кўрган иқтисодларга ёрдам беришлик учун ҳар хил турдаги қутқариш фондлари ишлаб чиқилинди, бироқ бу лойиҳаларни барчаси қоғозларда қолиб кетди. 2010 йилда “Экономист” нашриётида: “Замонавий тарихнинг энг қоронғу муддатининг шарпаларини қайтадан пайдо бўлишлиги бирин-кетин ҳақиқатда қатъий жавоб бўлиб намоён бўлмоқда. Иқтисодий миллатчилик – иш жойларини ва сармояларини мамлакатлар ўз миллий чегаралари ҳудудларида сақлаб қолишликка интилишлик, иқтисодий бўхронни сиёсийга айлантирмоқда ва дунёга депрессия (оламий иқтисодий бўхрон) билан хавф солмоқда. Агарда у зудлик билан кўмиб ташланмаса, оқибатлар ўта дахшатли бўлади” деб таъкидлаб ўтди.

3. АҚШ ва Германия ўртасида келажакда дунё иқтисодиётининг ривожланишини энг самарали йўлларига нисбатан келишмовчиликлар пайдо бўлди. Ангела Меркель кўпчилик мамлакатлар билан биргаликда, АҚШнинг арзон кредит (қарздорлик) заҳиралари ва қарзининг таъминлашидаги иқтисодий ўсишни, ҳамда ҳар хил кўринишдаги ҳукуматнинг йўналтирувчи чораларини, бу аллақачон эскириб кетган нарсалар, деб таъкидладилар. Европанинг бу масалага ёндашуви эса, қаттиқ тежамкорлик чоралари воситасида миллий камомад устидан назоратни йўлга қўйишлик заруриятини қамраб олди. Қаттиқ тежамкорлик чоралари, одатда, ҳукумат ўзининг қарз мажбуриятларини бажара олмаслик хавфи бўлган холатларда амалда қўлланилади. Бундай мақсад ўта аниқдир ва иқтисодий ўсишликдан фарқ қилади. Ўзининг қарздорлик рейтинги учун хавфсираб, дунёнинг кўплаб катта иқтисодга эга давлатлари қаттиқ тежамкорлик чораларига ўзларини урдилар, яъни молия бозор хоҳишига кўра, давлат бюджетининг камомадини қисқартиришни маъқул деб билдилар. Қаттиқ тежамкорлик сиёсатининг муаммоси ўсишлик учун йўналтирилмаган, агарда ўсишлик бўлганда эди, унда янги иш жойларини яратишга ва жамиятнинг даромадларни оширишлик имконларини яратар эди ва шундан келиб чиқиб иқтисодий ўсишлик суръатини жадаллаштиришликни келтириб чиқарар эди, лекин бунинг ўрнига ушбу сиёсат фақат давлат қарзини камайтиришлик учун қамраб олинганини кузатса бўлади.

4. АҚШнинг стимулларни (рағбатлантирувчи омил) қўллашлик каби ёндашуви ҳам яхшидан анча олис. Бундай ёндашув давлат ҳаражатларини кўпайишига олиб келади, бунинг учун пулни сарф қилишда, четдан қарз олиш эвазига, АҚШ воқелигида эса – Хитой каби давлатлардан қарз олишлик билан ёки марказий банк орқали виртуал (фиктив) яратилинган бўлиши мумкин. Ҳар бир стимул (рағбатлантириш) бирдек иқтисодий ўсишликнинг чораси сифатида эмас, балки боши берк кўчага кириб қолган иқтисодиётга туртки бўлиши учун яратилган ва ҳамиша фақат вақтинчалик чора бўлган бундай чоралар билан эришилган ўсишлик, самараси вақтинчалик бўлган рағбатлантириш сиёсатининг кўрсаткичларини ошириб кўрсатилган натижаларни ифода этади холос. Шундай қилиб, рағбатлантириш, ҳукумат ва хизмат соҳасидаги иш ўринларини қўллаб-қувватлаб туришдан иборат, агарда рағбатлантириш тўхтаса у холда улар адо бўладилар ва бунинг оқибатида иқтисодиётни янада оғир ахволда қолдириб кетадилар.

5. Ғарб ҳукуматлари ҳам сон юмшоқлиги (QE) сиёсатига мурожаат қилишар эди бу – пулларни босиб чиқаришликни электрон усулдан фойдаланишлик каби янги лойиҳани ишлаб чиқишликни ўз ичига олади. Бу ноанъанавий чоралар, анъанавий бўлган пул-кредит (монетар) сиёсати муваффақиятсизликка учраган вазиятда миллий иқтисодиётни стимуллаштириш (рағбатлантириш) учун марказий банклар томонидан фойдаланилган. Марказий банк молия активларини сотиб олиш орқали сон юмшоқлиги (QE) сиёсатини амалга оширади, бундан кейин эса иқтисодга олдиндан белгилаган пуллар сонини “пуркайди”. Бу нарса янги электрон пул эмиссияси (босиб чиқаришлик) орқали банкларнинг молиявий активларини қўлга киритишлик бўлди. Бу ҳаракат банкларнинг заҳираларини кўпайтиради. 2013 йилнинг бошланишида 2012 йилнинг бошланишидагига қараганда дунё иқтисодининг холати яхшиланган эмас ва кўпчилик қайталанадиган рецессия холатида туришибди. 2013 йилнинг  бошланишидан буён Буюк Британияни рецессиянинг учунчи тўлқинига рўбарў бўлишлигининг эҳтимоли хусусида ҳисоботлар пайдо бўлишликда давом этмоқда. Буюк Британия ҳудди бошқа дунёнинг кўптриллионли иқтисодлари сингари оламий молиявий бўхрон оқибатларидан жабр кўришда давом этмоқда. Шундай қилиб, воқеликда сон юмшоқлиги сиёсати кутилган таъсирни олиб келмоқда, чунки бу янги пуллар банк соҳасида янги қарзлар ва ипотека беришлик учун сарф қилинмади, балки бу чоралар амалда банкларни бўхрондан қутқариш операцияси бўлди холос. Иқтисодий бўхроннинг бошланганига беш йил бўлган бўлса ҳам дунё иқтисодиёти хали ўзига келаолгани йўқ, ишсизлик доимо ўсиб боряпти, Европада эса ижтимоий бошбошдоқлик бошланди. Бу бўхронни хал қилишлик йўлидаги ҳаракатлар, иқтисодий ўсишнинг қарз орқали стимуллаштириш муаммосига тегиб ўтмади ва шу вақтнинг ўзида, қарздорлик муаммоси пайдо бўлганда, унинг ечими учун янада кўп миқдорда қарз заҳиралари ташланди. Ғарб ҳукуматлари беморни касалликни ўзи билан даволашмоқчи бўлган ҳаракатлари шундоқ кўриниб турибди.

Сўзимизнинг якунида, иқтисоднинг тикланиши бўйича уч асосий эҳтимолий вариантларни белгилаймиз:

– Биринчи вариант: рецессиянинг иккинчи тўлқини чуқур депрессияга ўтади, нархлар энг паст кўрсаткичларга тушиб кетади, бунинг натижасида мулкчилик қарздорлик ва истеъмол товарларига бўлган нархлар ўта паст бўлади, бу нарсалар эса кейинчалик бу активлар ҳаммаси қўлга киритилингандан сўнг иқтисодий ўсишлик учун туртки бўлади.

– Иккинчи вариант: Ғарб Хитой томонидан қутқарилиб қолинади. Хитойнинг савдодаги улкан хажми ва молияларнинг ошиқчалари АҚШ, Буюк Британия ва Евроҳудудларни қалқиб турган катта қарз хажмлари билан чамбарчас боғланган. Шунинг учун Ғарбнинг қутқарилиши унинг манфаатига тўғри келади. Бу нарса яна шуни англатадики, Ғарб дунёси Хитойнинг оламий ҳукмронлигини қабул қилишга мажбур бўлади. Бундай вазиятда, Ғарб бу чораларни қабул қилиш-қилмаслик масаласи бўлмайди, балки кўпроқ Хитой шу йўлдан юрадими йўқми, шунга боғлиқ.

– Учунчи вариант: дунёни Халифалик давлатининг ёғдуси чароғон қилади ва исломий иқтисод низоми татбиқ этилишни бошлайди. Оқибатда бу нарса фақат мусулмонларга эмас, балки бутун дунёга фойда келтиради. Натижада оламий бўхронлар йўқолади ёки назорат остида бўлади.