Қарзнинг шаръан мулкка эга бўлиш сабабларидан бирилиги тўғрисидаги саволига жавоб
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ҳизб ут-Таҳрир амири олим, шайх Ато ибн Халил Абу Раштанинг Фейсбук саҳифасидаги зиёратчиларнинг берган саволларига жавобларидан (фиқҳий)
ابوايهم المقدسيнинг қарзнинг шаръан мулкка эга бўлиш сабабларидан бирилиги тўғрисидаги саволига жавоб
Савол:
Яхшилик Атоси суюкли шайхимиз. Ассаламу алайкум ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ. «Исломда иқтисод низоми» китобида айтилишича, мулкка эга бўлиш сабаблари бешта: меҳнат, мерос, яшаш учун молга бўлган эҳтиёж, давлат ўз молидан фуқароларга бермоғи, кишилар меҳнат ёки молсиз оладиган моллар. Лекин муаммоимиз бошқа: қарз молга эга бўлиш сабаблариданми ёки молни ўстириш сабаблариданми? Муаммоимизни очиқроқ баён қилиш учун мен одамлар орасида пайдо бўлган қуйидаги мисолни келтираман: тасаввур қилинг, бир киши ҳеч қандай молга эга бўлмай туриб, бировдан минг динор миқдорда қарз олди ва бозорга бориб, унга товар олди, товарни сотиб, 500 динор фойда қилди. 500ни ҳам, 1000ни ҳам қўлига олгач, қарзни эгасига қайтариб берди. Бу иши молга эга бўлиш учун сабабми? Ёки молни ўстириш учун сабабми? Аллоҳ Сизга барака берсин ва Сизнинг қўлингиз билан нусрат ато этсин. Сизни севувчи биродарингиз Абу Айҳам Мақдисий.
Жавоб:
Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ.
Киши қарз сифатида олган мол қўлига тегиши билан унинг мулкига айланади, бу молдан истаган томонда ҳеч чегарасиз тасарруф қилаверади, бировга совға қилиши, ўзига ва оиласига сарфлаши, савдо ишига ва бошқа ишга қўйиши… мумкин. Бунда унинг қарз берган одамнинг молини қайтаришга бурчли эканлиги таъсир қилмайди. Чунки қарз унинг зиммасида собит турибди, молнинг ўзига унинг алоқаси йўқ. Чунки молнинг айнан ўзи қарздорнинг мулкига айланиб қолади ва унинг вазифаси ана шу молнинг айнан ўзини эмас, балки ўхшашини тўлашдир.
Бир киши бировдан қарз олса, бу мол унинг мулкига айланади. Уни тижоратга қўйса, демак, ўша молни ўстириш амалиётларидан бири билан шуғулланаётган бўлади, унинг тижорати мулкни ўстириш сабаблари турига киради, мулкка эга бўлиш сабаблари турига эмас. Чунки қарзга олинган молнинг асли тижорат қилаётган шахснинг, яъни қарздорнинг мулкидир. Шунга кўра, айни тижоратдан фойда қилган мол ўша аслий мол учун бир ўсиш бўлади ва мулкка эга бўлиш сабабларига дахлдор бўлмайди. Бу нарса қарз олган кишининг тижоратида зарар кўрган пайт янада яққол кўринади, чунки бу зарар унинг молига бориб тақалади, қарз берган шахснинг молига эмас. Чунки қарздор тижоратидан фойда кўрдими ёки зарар кўрдими, бундан қатъий назар, қарз берган шахс қарз муддати етган пайтда унга тўла ҳақдордир.
Демак, қарзга мол олиш мулкка эга бўлиш сабабларидан бири бўлиб, «мол ёки меҳнат муқобилисиз» мулкка эга бўлиш бандига киради. Чунки бу мол қарздорга молга эгалик қилиш ва ундан шаръий аҳкомларга мувофиқ тасарруф қилиш имконини беради. Чамаси, савол берган биродар – қарзнинг қарздор томонидан тўланиши «мол ёки меҳнат муқобилисиз» мулкка эга бўлиш сабабларининг 5 бандига зид, деб ўйлаяпти, шекилли. Йўқ, ундай эмас. Мол ва меҳнат муқобилисиз нарса бериш, яъни совға, ҳадя, қарз ва садақа беришда олган одамдан молиявий ҳақни ёки хизмат ҳақини талаб қилинмайди. Бошқача ибора билан айтадиган бўлсак, киши бировга совға берса, совғаси эвазига ундан молиявий ҳақ ёки хизмат ҳақи олмайди. Агар қарз сўраган кишига у қарз берса, бунинг учун ундан на молиявий ҳақ олади, на хизмат ҳақи. Агар садақа қилса, у садақа олган кишидан бунинг учун на молиявий ҳақ олади, на хизмат ҳақи.
«Мол ёки меҳнат муқобилисиз», сўзининг мазмуни мана шу. Шунинг учун совға қонуний мулкка эга бўлиш сабабли совға олган кишининг мулкига айланади. Худди шунга ўхшаш қарз ҳам қонуний мулкка эга бўлиш сабабли қарздорнинг мулки бўлиб қолади. Садақа ҳам худди шундай.
Инша Аллоҳ, бу ҳақда ёрқин тасаввур юзага келди, деган умиддаман.
Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рашта
11 рамазон 1436ҳ
28 июн 2015м
