ТАЙВАН ИНҚИРОЗИ: ПЕКИН ВА ВАШИНГТОН ГЕОСТРАТЕГИЯСИ

Глобал ҳамжамият эътибори Украина инқирози ва Яқин Шарқдаги қуролли можароларга қаратилган бир паллада, Хитой ХХI асрнинг энг ҳассос геосиёсий тўқнашув маркази ҳисобланган Тайвань йўналишида пухта режалаштирилган ва прагматик стратегияни амалга оширмоқда.

Тайвань бўғозида кузатилаётган ҳарбий эскалация кучайиши эндиликда навбатдаги тактик маневрлар ёки дипломатик босим кўрсатиш уриниши эмас, балки глобал кучлар мувозанатидаги чуқур стратегик трансформациянинг яққол ифодасидир. Расмий Пекин Осиё-Тинч океани минтақасида АҚШ гегемонлигига қарши мувозанат ўрната оладиган етакчи куч сифатида ўз мақомини мустаҳкамлаш ва минтақада янги геосиёсий статус-квони жорий этиш стратегиясини фаол илгари сурмоқда.

Ушбу геосиёсий тенденция қаршисида Вашингтон мураккаб стратегик тупикка юз тутмоқда. Оқ уй Тайваннинг Пекин назоратига ўтиши АҚШнинг Шарқий Осиёдаги минтақавий хавфсизлик ва таъсир архитектурасини бутунлай заифлаштиришини англаса-да, Хитой билан тўғридан-тўғри ҳарбий қарама-қаршилик глобал иқтисодиёт ва халқаро хавфсизлик тизимини барбод қилувчи кенг кўламли глобал урушга олиб келиши мумкинлигини ҳам чуқур ҳис қилмоқда.

Шу боис, етакчи кучлар ўртасидаги, хусусан, Трамп маъмурияти давридаги махфий келишувларнинг моҳияти юзасидан саволлар кун тартибига чиқмоқда. Тезкор геосиёсий музокараларда Тайвань аллақачон Вашингтон ва Пекин ўртасидаги стратегик савдолашма активига айланиб улгурганми ёки бу Трампнинг Хитойни минтақавий ва глобал можаролар гирдобига тортиш орқали заифлаштиришга қаратилган «тузоқ сиёсати» унсурими, деган кенг қамровли баҳслар тобора кучаймоқда.

Халқаро ҳамжамият ушбу инқирознинг деескалация босқичидан ҳануз узоқда бўлиб, бугунги кунда замоннинг энг тизимли ва хавфли геополитик бўҳронларидан бири кузатилмоқда.

Хитой томонидан Тайвань атрофида ўтказилаётган навбатдаги ҳарбий маневрлар минтақавий чизиқни максимал даражада қалтис нуқтага олиб келмоқда. Бугунги кунда Осиё-Тинч океани хавфсизлик архитектурасида тарихий трансформация кузатилмоқда: Пекин эндиликда орол муаммосига «кечиктирилган ички масала» сифатида қарамай, балки унга ўз глобал суверенитети ва миллий реинтеграция лойиҳасининг марказий устуни деб баҳо бермоқда. Натижада ушбу тугунни ҳал этиш муддати яқинлашаётган бир паллада, АҚШнинг Тайванни ҳимоя қилиш бўйича стратегик мажбуриятлари ҳар қачонгидан ҳам ноаниқ ва контурсиз тус олмоқда.

Биринчи омил: Пекиннинг Тайвань бўғозидаги жорий эскалацияси ва унинг стратегик мазмуни

Сўнгги ойлар давомида ХХР Тайвань бўғози ва орол атрофидаги ҳаво ҳамда денгиз ҳудудларида мақсадли маневрлар интенсивлигини кескин оширди; Тайвань ҳаво ҳужумидан мудофаасини идентификация қилиш ҳудуди (ADIZ) ҳамда демаркация чизиқлари яқинида ҳаракатланаётган ҳарбий кемалар ва жанговар авиация сони сезиларли даражада ортди. Расмий Тайбэй Сариқ ва Жанубий Хитой денгизларининг туташ акваторияларида, хусусан, орол хавфсизлик периметри яқинида Хитой Халқ-озодлик армияси (ХХОА) ҳамда соҳил қўриқлаш хизматининг 100 дан ортиқ жанговар бирликлари жойлаштирилганини маълум қилди (Al Jazeera, 23/05/2026).

Бундан ташқари, Тайвань юрисдикциясидаги архипелаг ва чекка ороллар атрофида тизимли равишда блокада унсурларига эга бўлган денгиз босими амалиётлари ўтказилмоқда. Пекиннинг ушбу ҳаракатлари шунчаки классик психомиллитар қўрқитиш кампанияси бўлмай, балки унинг замиридаги стратегик мақсадларни учта фундаментал даражада таснифлаш мумкин:

• Перманент блокада тизимини шакллантириш: Тайвань акваториясида Хитой ҳарбий контингентининг мавжудлигини кундалик ва суверен меъёрга айлантириш. Бу тактика орол жамиятини ҳам ҳарбий, ҳам психологик жиҳатдан тўлиқ қуршов ҳолатига кўникишга мажбур қилади.
• Тайбэйнинг мудофаа иродасини заифлаштириш (деморализация): Пекин замонавий гибрид урушлар фақатгина фронтал инвазия (ҳарбий босқин) билан чекланмаслигини аниқ англайди. Бу ерда асосий урғу орол аҳолисининг ўз мудофаа салоҳиятига ҳамда Ғарб коалициясининг хавфсизлик кафолатларига бўлган ишончини тизимли равишда синдиришга қаратилган.
• Вашингтоннинг стратегик тайёргарлик даражасини верификация қилиш (синаш): Инқироз максимал кучайган (эскалация) паллада АҚШнинг Тайванни ҳимоя қилиш бўйича реал сиёсий ва ҳарбий ресурс сарфлаш чегарасини (red lines) аниқлаш назарда тутилади.

Мазкур устуворликлардан келиб чиқиб, аксарият халқаро экспертлар Хитой йирик молиявий ва инсоний харажат талаб қилувчи тўғридан-тўғри ҳарбий босқин ўрнига, асимметрик «секин бўғиш» концепциясини устувор деб билаётганини ва бу орқали рақибларнинг геосиёсий позицияларини кашф этаётганини таъкидламоқдалар.

Иккинчи омил: Вашингтоннинг сиёсий конъюнктураси ва стратегик ноаниқлик парадокси

АҚШ сиёсий доираларида Тайвань муаммосига нисбатан яққол тактик иккиланиш ва концептуал номутаносиблик кузатилмоқда. Вашингтон расмий риторикада минтақадаги мавжуд геосиёсий статус-квонинг куч ишлатиш йўли билан ўзгартирилишига қатъий қарши эканини билдиришда давом этмоқда. Бироқ Оқ уйнинг Пекин билан муносабатларда муайян стратегик компромиссларга бораётгани ёки Хитойни Тайвань бўғозидаги узоқ муддатли уруш гирдобига тортиш орқали жиловлаш тактикасини қўллаётгани хусусидаги масала ҳануз мавҳумлигича қолмоқда.

Айни пайтда расмий Тайбэйнинг миллий хавфсизлик кафолатлари учун хавотирли бўлган бир қанча деструктив индикаторлар намоён бўлмоқда. Улар жумласидан:

Биринчидан, АҚШнинг Яқин Шарқдаги ҳарбий-стратегик устуворликлари сабабли Тайвань билан имзоланган қурол-яроғ етказиб бериш шартномаларининг музлатиб қўйилгани ёки уларнинг логистикаси секинлашгани бўйича инсайдлардир. Хусусан, Пентагон мутасаддиларидан бири ўз баёнотида Яқин Шарқдаги кескинлик фонида стратегик ўқ-дорилар арсеналини сақлаб қолиш мақсадида Тайбэйга қиймати 14 миллиард долларлик ҳарбий-техник маҳсулотларни сотиш шартномаси вақтинчалик тўхтатилишини маълум қилган (Al Jazeera, 22/05/2026).

Иккинчидан, Дональд Трампнинг Тайвань муаммосига нисбатан соф прагматик-тижорий риторикани қўллаши ва қуролланиш дастурларини Пекин билан иқтисодий музокараларда савдолашиш активи (ричаги) сифатида ишлатиш мумкинлиги ҳақидаги чиқишларидир (Reuters, 19/05/2026).

Учинчидан, Оқ уйнинг ҳозирги маъмурияти Пекин билан тўғридан-тўғри ҳарбий қарама-қаршиликка киришишга эмас, балки урушни тийиб туриш (олдини олиш) ва вазиятни сиёсий назорат остида ушлаб туриш стратегиясига кўпроқ урғу бермоқда.

Бироқ бу омиллар Вашингтоннинг Тайванга оид стратегик мажбуриятларидан бутунлай воз кечганини англатмайди. Бу кўпроқ АҚШ ташқи сиёсий доктринасининг ҳозирги устувор йўналиши — Пекин билан кенг кўламли ҳарбий можарога тортилмаган ҳолда, Тайвань бўғозидаги вазиятни «инқирозни бошқариш» (crisis management) ва назорат остида ушлаб туриш стратегиясига айланганидан далолат беради.

Учинчи омил: Пекин–Вашингтон мулоқоти ва Тайваннинг стратегик савдолашув активига айланиши хавфи

Ҳозирги вақтга қадар Пекинга Тайвань устидан тўлиқ назорат ўрнатиш имконини берувчи кулис орти (махфий) келишувлар мавжудлигини тасдиқловчи расмий верификацияланган далиллар йўқ. Бироқ орол атрофидаги инқироз икки тизимли куч марказлари ўртасидаги йирик геосиёсий ва иқтисодий пакетли музокараларнинг таркибий қисмига айланиб улгургани ҳеч кимга сир эмас.

Оқ уй раҳбарининг ХХР Раиси Си Цзиньпин билан ўтказган олий даражадаги саммитлари давомида Тайвань муаммоси Пекиннинг қатъий дипломатик ва сиёсий босими остида кун тартибининг марказий мавзусига айланди. Икки томонлама ёпиқ мулоқотлардан сизиб чиққан маълумотларга кўра, Вашингтон маълум шартлар эвазига Тайбэйга кўрсатилаётган ҳарбий-техник кўмак ҳажмини босқичма-босқич қисқартириши мумкинлиги ҳақидаги хавотирлар ОАВда пайдо бўлди (Al Jazeera, 23/05/2026).

Вазиятнинг энг қалтис жиҳати — Дональд Трампнинг ташқи сиёсий доктринаси анъанавий идеологик иттифоқчилик тамойилларига эмас, балки трансферитал ва тижорий ёндашувга асосланганидадир. Бу ҳолат расмий Тайбэйда кучли фобия ва хавотирларни юзага келтирмоқда; чунки орол сиёсий элитаси ўз мамлакатининг суверен истиқболи Пекин ва Вашингтон ўртасидаги глобал иқтисодий, ҳарбий ҳамда хавфсизлик балансини шакллантирувчи навбатдаги стратегик савдолашма активига айланиб қолиши хавфини теран ҳис қилмоқда.

Бироқ Вашингтоннинг Тайвандан бутунлай чекинишини тақиқловчи қатор фундаментал геостратегик ва институционал омиллар мавжуд. Улар қаторига Хитой экспансиясини тийиб туришда оролнинг стратегик жойлашуви, глобал яримўтказгичлар (чиплар) ва юқори технологиялар саноатидаги Тайбэйнинг монопол мавқеи ҳамда АҚШ Конгрессидаги кучли Тайвань лоббиси киради. Бундан ташқари, Оқ уй Тайваннинг Пекин назоратига ўтиши ортидан Жанубий Корея ва Япония каби минтақавий стратегик иттифоқчиларининг Вашингтон хавфсизлик кафолатларига бўлган ишончи бутунлай инқирозга учрашидан жиддий хавотирда.

Шу сабабли, Вашингтон кенг кўламли ҳарбий қарама-қаршиликни жиловлаш, детонация нуқтасини узоқ муддатга кечиктириш ва Тайваннинг қитъа Хитойи билан кутилаётган интеграциясини узоқ вақт оралиғида кечадиган эволюцион жараёнга айлантиришга қаратилган «мураккаб трансформация даврини бошқариш» стратегиясига таяниши муқаррар.

Тўртинчи омил: Миллий реинтеграция муқаррарлиги ва тарихий реванш концепцияси

Мавжуд геополитик конъюнктурада Тайваннинг қитъа Хитойи таркибига қайтарилиши расмий Пекин учун шунчаки сиёсий ёки тактик танлов эмас. Хитой раҳбарияти ушбу жараённи Ғарб давлатлари томонидан мажбурланган «камситилиш асри» оқибатларини тугатиш ва цивилизацион қадр-қимматни тиклашнинг фундаментал шарти деб билади. Шу сабабли, стратегик истиқбол муддатларидан қатъи назар, орол устидан суверенитетни қайта тиклаш расмий Пекин воз кечмайдиган бош миллий мақсаддир.

Шунга қарамай, Тайваннинг Пекин юрисдикциясига ўтиши бир қатор тизимли тўсиқлар туфайли мураккаб ва кўп векторли жараён ҳисобланади. Улар жумласидан:

• Орол аҳолисининг сиёсий ўзликни англаши (идентитети): Тайвань жамиятида қитъадан тубдан фарқ қилувчи мустақил сиёсий ва демогорафик идентитет тўлиқ шаклланиб улгурди.
• Минтақавий ҳавфсизлик инқирози: Ҳар қандай тўғридан-тўғри фронтал инвазия (ҳарбий босқин) кенг кўламли ва вайронкор минтақавий урушни детонация қилиш хавфини туғдиради.
• Глобал иқтисодий коллапс таҳдиди: Тайваннинг юқори технологик яримўтказгичлар (чиплар) саноати ва ишлаб чиқариш занжирининг узилиши глобал иқтисодиётни сурункали турбулентлик ҳолатига туширади.
• Геостратегик мувозанатнинг бузилиши: Вашингтон ва Токио Тайваннинг бой берилиши ХХРнинг Ғарбий Тинч океани акваториясида мутлақ ҳарбий-сиёсий гегемонликни қўлга киритишига йўл очишидан жиддий хавотирда.

Шунга қарамай, Осиё-Тинч океани минтақасидаги кучлар баланси тизимли равишда ХХР фойдасига ўзгариб бормоқда. Бу тенденция Хитой ҳарбий-денгиз потенциалининг динамик кенгайиши ҳамда АҚШнинг, айниқса мамлакат ичидаги сиёсий қутблашиш ва ижтимоий фрагментация соясида, йирик конвенционал урушга киришишга бўлган стратегик тайёргарлик даражасининг пасайишида яққол намоён бўлмоқда. Натижада Тайвань инқирози бугунги кунга келиб шунчаки Пекин ва ундан ажралиб чиққан ҳудуд ўртасидаги локал чегара низоси рамзидан чиқиб, бутун трансформацияланаётган халқаро тизим барқарорлигини белгиловчи глобал синов майдонига айланди.

Бугунги кунда Вашингтон жиддий геостратегик цугцванг қаршисида турибди: Оқ уй ё Тайванни ҳарбий йўл билан мудофаа қилиб, ХХР билан глобал уруш хавфини ўз зиммасига олиши ёки Пекин гегемонлиги остидаги янги Осиё хавфсизлик архитектурасининг шаклланишини де-факто қабул қилиши лозим. Глобал хавфсизлик тизими юзма-юз келаётган ушбу чуқур бурилишлар, Совуқ уруш якунланганидан сўнг АҚШнинг мутлақ доминантлиги остида барпо этилган халқаро тартиботни трансформация босқичига олиб келди. Бу жараён куч ва таъсир доираларининг қайта тақсимланишини ҳамда анъанавий евроцентрик (Ғарб) марказнинг сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий устунлигига реал чақириқ ташлашга қодир бўлган янги кўп қутблилик субъектларининг юксалишини англатади.

Айнан мана шу тарихий бурилишлар ва таназзуллар гирдобидан янги бир халқаро улуғворликнинг қад кўтариши муқаррардир. Дунё саҳнасида қисқа фурсат ичида олий чўққига кўтарилишга, янги пайдо бўлган сиёсий вужуддан глобал суперқудратга айланишга қодир бўлган ягона муқобил номзод — бу Пайғамбарлик йўли асосига қурилган Иккинчи Рошид Халифалик давлатининг қайта тикланишидир.

Ғарб куфр дунёси ушбу муаззам қайтишнинг стратегик моҳиятини теран англайди. Зеро, ушбу давлат — Американинг туғёнли кибрига ва унинг башариятни ҳалокатга етаклаган золим капиталистик мафкурасига чек қўйишга, Хитойни ўзининг аслий ва табиий заифлик чегарасига қайтаришга қодир бўлган ягона кучдир. Ушбу адолат сояси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қуйидаги муборак башоратларини рўёбга чиқарган ҳолда, мазкур заминнинг ҳар бир нуқтасига Ислом нурини ва ҳақиқий адолатни ёяжак:

«Албатта, Аллоҳ мен учун ер юзини ўраб кўрсатди ва мен унинг шарқию ғарбини кўрдим. аниқки, умматимнинг мулки мен учун жамлаб кўрсатилган ўша маконларгача албатта етиб боражакдир» (Имом Муслим ривояти).

Устоз Набил Абдулкарим

Роя газетасининг 2026 йил 17 июн, чоршанба кунги 604-сонидан