Нигер Давлатнинг емирилишидан уни қайта шакллантириш учун курашгача!

Нигер 2026 йил 29 август, шанба куни тонгида пойтахт Ниамейни ларзага келтирган ҳарбий исёндан сўнг хавфсизлик ва сиёсий беқарорликнинг янги босқичига кирди. Бу генерал Абдураҳмон Чиани 2023 йил июль ойида ҳокимият тепасига келганидан буён унинг режими дуч келган энг жиддий ички чақириқ бўлди.

Мудофаа вазирлигининг расмий баёнотига кўра, воқеалар тун ярмидан кейин бошланган. Бир гуруҳ ҳарбийлар Диори Ҳамани халқаро аэропорти ҳудудида жойлашган 101-ҳаво базасида бир неча хизматдошларини гаровда ушлаб туришган, сўнг пойтахтдаги муҳим объектларга қарата ўқ узишган. Вазирнинг айтишича, мудофаа ва хавфсизлик кучлари тезда аралашиб, нишонга олинган объектлар устидан назоратни босқичма-босқич тиклай бошлаган. («Ал-Жазира», 29.08.2026)

Бироқ содир бўлган воқеа оддий ҳарбий қисм ичидаги чекланган исён эмас эди. Аэропорт, ҳаво базаси ва президент саройи атрофида кучли ўқ овозлари ва портлашлар эшитилди. Исёнчилар пойтахт марказидаги ҳокимият объектларига яқинлашишга уринди. Ҳаракат миллий телевидение қароргоҳини ҳам қамраб олди ва унинг эфири бир неча соатга узилди, кейин яна тикланди. Бу эса аниқ сиёсий маънога эга эди. Зеро, давлат оммавий ахборот воситаларини назорат қилиш пойтахт ва давлат муассасаларини эгаллашга қаратилган ҳар қандай давлат тўнтариши ҳаракатида асосий омиллардан бири ҳисобланади. («Ал-Халиж» газетаси, 30.08.2026)

Хабарларга кўра, президент қўриқчилари Чианига содиқ қолиб, исёнчиларнинг саройга яқинлашишини қайтарган. Кейинчалик ҳукумат исённи жиловлагани, нишонга олинган объектлар устидан назорат тиклангани ва вазият нормал ҳолатга қайтганини маълум қилди. Диори Ҳамани аэропортидаги фаолият ҳам қайта тикланди. Қурбонлар сонига келсак, ҳукумат якуний ва батафсил рақамларни эълон қилмади. Бироқ давлат телевидениеси ўнлаб ҳарбийлар ҳалок бўлгани ва ҳибсга олингани ҳақида хабар берди.

Бироқ воқеанинг аҳамияти фақат қурбонлар кўлами билан белгиланмайди. Муҳими — исён қайси объектларни нишонга олганида. 101-ҳаво базаси, Ниамей аэропорти, президент саройи ва миллий телевидение мамлакатдаги ҳарбий, сиёсий ва ахборот қудрати марказларидир.

Янада диққатга сазовор жиҳати шундаки, 101-базанинг ўзи жорий йил давомида икки марта ҳужумга учраган. Биринчиси январь ойида бўлиб, ўшанда Соҳилдаги «Исломий давлат» ташкилоти унга ҳужум қилган. Ҳукумат 20 нафар ҳужумчи ўлдирилгани ва тўрт нафар ҳарбий ярадор бўлганини маълум қилган. Иккинчи ҳужум июнь ойида содир бўлган ва «Ислом ва мусулмонлар нусрати жамоати» унинг масъулиятини ўз зиммасига олган. Мудофаа вазирлиги маълумотига кўра, бу ҳужум оқибатида 11 нафар хавфсизлик ходими ва икки нафар фуқаро ҳалок бўлган, 22 нафар ҳужумчи ўлдирилган ва тахминан 20 нафар гумонланувчи ҳибсга олинган.

Базанинг аҳамияти унинг Диори Ҳамани аэропорти ичида жойлашгани ҳамда армиянинг ҳаво ва разведка имкониятларида, жумладан, учувчисиз ҳаво воситаларидан фойдаланишдаги роли билан боғлиқ. Шунинг учун унинг қуролли гуруҳлар ҳужуми нишонидан ички исён саҳнасига айланиши Чиани режими дуч келаётган хавфсизлик тизимидаги заифликни мужассам этган рамзга айланмоқда.

Америкага мойил бўлган бу режим бугун қуролли гуруҳлардан тортиб исёнчи ҳарбийларгача бўлган турли кучларга дуч келмоқда. Улар амалда бир нуқта — мамлакатнинг ҳарбий ва суверенитет рамзларидан бири бўлган ушбу объектни нишонга олиш нуқтасида бирлашди. Бу база тарихан Франциянинг Нигердаги таъсири билан боғлиқ бўлган.

Шу тариқа давлатнинг энг муҳим куч нуқталаридан бири, аслида пойтахтни ҳимоя қилиш ва унинг ҳаво ҳудудини таъминлаш қалқони бўлиши керак бўлган объект очиқ заиф нуқтага айланди. Гўё ҳокимият душманларининг турлича бўлиши уларнинг давлат қудрати марказларидан бирини зарба остига олишдаги манфаатлари туташишига тўсқинлик қилмади ва хавфсизлик назорати рамзини унинг заифлиги тимсолига айлантирди.

Исённинг аҳамияти ушбу база чегарасидан анча кенгдир. У Чиани ҳокимиятга келганидан буён уни таъқиб қилиб келаётган зиддиятни яна кун тартибига чиқарди. Генерал 2023 йил июль ойида сайланган президент Муҳаммад Базумни ағдариб, уни мамлакат хавфсизлигига путур етказишда айблаган эди. Ўша пайтда ҳокимиятнинг қуролли гуруҳларга қарши курашдаги муваффақиятсизлиги ва хавфсизликни таъминлай олмагани давлат тўнтаришининг асосий сабабларидан бири сифатида кўрсатилган.

Уч йил ўтиб эса режим яна худди шу муаммо қаршисида турибди, аммо бу сафар вазият янада хавфли тус олган. Хавфсизликнинг ёмонлашуви энди армияни фақат ташқи душманларга қарши курашда емирибгина қолмаяпти, балки унинг ички бирлигига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Хабарларга кўра, давом этаётган йўқотишлар ва ҳарбий босимдан норозилик айрим ҳарбийларнинг исёнини озиқлантирган омиллардан бири бўлган.

Шу тариқа инқироз давлат билан қуролли гуруҳлар ўртасидаги урушдан армиянинг ўзидаги ишонч инқирозига айланмоқда. Бу ҳарбий муассасанинг энг хавфли емирилиш жараёнидир. Тўғри, ҳокимият исённи жиловлаш ва нишонга олинган объектларни қайта назорат қилишга муваффақ бўлди. Аммо бир гуруҳ ҳарбийларнинг бундай ўта муҳим объектларга етиб бориши давлат устидан ташқи назорат мавжуддек кўриниши ҳарбий муассаса ички жиҳатдан ҳам бирдам дегани эмаслигини кўрсатмоқда.

Нигерда 2023 йилги давлат тўнтаришидан кейин юз берган геосиёсий ўзгаришлар эса манзарани янада мураккаблаштирмоқда. Ҳарбий ҳокимият Франция билан алоқаларни узди ва унинг қўшинларини мамлакатдан чиқариб юборди. Кейин Америка билан ҳам худди шундай қилгандек кўриниш бериб, Америка яшил чироғи билан Россия томон юз бурди. Шунингдек, Америка кўрсатмаси билан Мали ва Буркина-Фасо билан Соҳил давлатлари иттифоқи доирасида ҳамкорлик қилди.

Сўнгги исён вақтида эса Россиядан ёрдам сўради. Зеро, нишонга олинган базада Россия ҳарбий кучларининг мавжудлиги қайд этилган эди.

Бунга муқобил равишда Нигер ҳукумати аввал январь ойидаги ҳужумдан кейин Францияни мамлакатда беқарорликни келтириб чиқаришга уриниш, қуролли гуруҳлар билан ҳамкорлик қилиш ва Нигер ҳаво ҳудудини бузишда айблаган эди. Париж эса бу айбловларни рад этган.

Шунга қарамай, масала энди фақат ҳарбий ҳокимият билан қуролли гуруҳлар ўртасидаги курашдан иборат эмас. У, шунингдек, иттифоқларини қайта шакллантирган мамлакатда нуфузни қайта тақсимлаш жараёни билан ҳам боғланиб қолди. Бу жараён Ғарб нуфузини «супуриб ташлаш» ниқоби остида кечаётган бир пайтда, бошқа кучлар, жумладан Туркия ҳам Нигердаги ҳузури ва манфаатларини кенгайтиришга киришди.

Шу нуқтаи назардан, режимга берилаётган кетма-кет зарбаларни уни фақат толиқтириш ва заифлаштиришга қаратилган ҳаракат сифатидагина эмас, балки кучлар нисбатини қайта шакллантириш омили сифатида ҳам кўриш мумкин. Қуролли гуруҳлар уни ташқи томондан емирмоқда, ҳарбий исён эса унинг ички заифлигини фош қилди. Россиянинг аралашуви эса унинг Россияга вақтинчалик боғлиқлигини кучайтиради ва Америкага, айниқса 2023 йилги давлат тўнтаришидан олдин ҳам ишнинг тизгини унинг қўлида бўлганини ҳисобга олганда, карталарни қайта тартиблаш ва ролларни қайта тақсимлаш учун баҳона беради. Ҳокимиятнинг янада заифлашуви эса бошқа кучларга мамлакатнинг келажагига таъсир кўрсатиш ва унда ўз мавқеларини қайта жойлаштириш учун йўл очади.

Бу масалада Туркия алоҳида аҳамият касб этади. Чунки у сўнгги йилларда Нигерда, айниқса мудофаа, разведка ва энергетика соҳаларида тобора кучайиб бораётган ҳузурини шакллантирди ҳамда мамлакатни Ғарбий Африкада ўз нуфузини кенгайтириш дарвозаси сифатида кўрди. («Ал-Жазира», 28.07.2024)

Шу тариқа майдон Америкага мойил режим тарғиб қилаётганидек, Ғарб–Россия икки томонламалиги билан чекланиб қолмади. Аксинча, у кенгроқ рақобат учун очилди. Бу рақобатда Европа нуфузига қарши ҳаракат қилаётган кучлар — аввало Америка, Туркия ва Россия иштирок этмоқда.

Мусулмонлар қонига Соҳил Африкаси давлатларида ўзининг «Африка корпуси» орқали аралашган Россия эса куфр ва жиноят боши бўлган Америка қўлидаги ёлланма қотилдан бошқа нарса эмас. Америка унга таклиф қилган халқаро манфаатлардан бир қисмига эришиш илинжида Россия бу ифлос вазифани бажаришга рози бўлмоқда.

Шунинг учун исённинг муваффақиятсиз тугаши инқирознинг барҳам топганини англатмайди. Аксинча, бу Нигер келажаги учун курашнинг янги босқичи бошланиши бўлиши мумкин. Ҳокимият нишонга олинган объектларни қайта назорат қилди, аммо бу жараёндан Россия ёрдамига янада кўпроқ боғланган ҳолда чиқди. Шу билан бир вақтда қуролли гуруҳларнинг босими ва ҳарбий муассаса ичидаги норозилик давом этмоқда. Бунинг устига, учувчисиз қурилмалар уруши оддий армияларни толиқтириш ва уларнинг анъанавий устунлигини емириш қобилиятини намоён қилди.

Энг хавфлиси шуки, давлатнинг емирилиши давом этар экан, курашнинг табиати ўзгариши мумкин. Қуролли гуруҳлар, хусусан, «Ислом ва мусулмонлар нусрати жамоати» — Толибон модели таъсирида — давлатни фақат емириб бораётган кучдан унинг келажагини шакллантиришда иштирок этувчи томонга айланиши мумкин. Сурия тажрибаси бунинг қандай бўлиши мумкинлигини кўрсатди.

Бу ерда яна бир хавф намоён бўлади: Америка ушбу ўзгаришдан фойдаланиб, Исломий шиорларни кўтариб чиқадиган, аммо охир-оқибат халқаро тизим ва унинг манфаатлари, жумладан, яҳудий вужуди билан нормаллашув шартларини қабул қиладиган кучларни вужудга келтириши мумкин.

Шу тариқа келгуси кураш фақат бу мусулмон юртига ким ҳукмронлик қилиши ҳақидаги кураш бўлмаслиги мумкин. Балки Америка ўз малайи Чианидан воз кечган тақдирда, бу емирилиш вайроналари орасидан қандай Ислом ва қандай давлат пайдо бўлиши ҳақидаги кураш бўлиши мумкин.

Аллоҳдан фитначиларнинг макрини ўзларига қайтаришини ва мусулмонларга пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифаликни тезроқ насиб этишини сўраймиз — токи у мустамлакачи кофирларнинг оромини бузсин.

﴿وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ﴾

«Нусрат фақат Азиз ва Ҳаким бўлган Аллоҳнинг ҳузуридандир». (Оли Имрон сураси,126-оят)

Муҳандис Висом ал-Атраш

Роя газетасининг 2026 йил 9 сентябр чоршанба кунги 616-сонидан