Америка, Хитой ва йўқ бўлишини кутаётган сохта ҳазоралар

Америка президенти Трамп 2026 йил 23 сентябрь, чоршанба куни Хитой раҳбари Си Цзиньпинни Вашингтон пойтахти яқинидаги ҳарбий-ҳаво базасида кутиб олди. Бу Хитой раҳбарининг уч кун давом этган расмий ташрифининг бошланиши бўлди.

Аввало, Хитой 1970-йилларда дунёдаги энг қашшоқ давлатлардан бири эди. Кейинчалик у дунёдаги иккинчи йирик иқтисодиётга айланди ва айтилишига кўра, «дунёнинг фабрикаси» бўлиб қолди. Бироқ бу ўзгариш тасодифан юз берган эмас, балки узоқ муддатли қараш, пухта ишлаб чиқилган режа ва стратегик сабр-тоқат натижаси эди. Бу жараённинг бошланиши 1978 йилда Дэн Сяопиннинг Хитой Коммунистик партияси раҳбарлигига келишига бориб тақалади. У тамойилдан кўра иқтисодиётга устуворлик берди; натижада иш ҳақининг пастлиги ва ташқи экспортнинг юқорилигига асосланган иқтисодий моделни яратди, хорижий инвесторлар учун эшикларни очди, сўнг 1979 йилда Хитойнинг шарқий шаҳарларида махсус иқтисодий зоналар (SEZ) ташкил қилди. 2010 йилдан эътиборан эса Хитой дунёдаги иккинчи энг кучли иқтисодиётга айланди.

Ҳарбий жиҳатдан эса Хитой ўз иқтисодий қудратини ҳарбий кучга айлантириш йўлидан бормоқда; у ҳар йили ҳарбий харажатларини оширмоқда. Хитой 2025 йил учун миллий мудофаа бюджетини 7,2 фоизга оширишни «режалаштираётганини» эълон қилди. Бу мудофаа бюджетининг кетма-кет ўнинчи йил бир хонали кўрсаткичда ўсишини англатади. Мамлакатнинг жорий йил учун режалаштирилган мудофаа харажатлари 1,784665 триллион юанни (тахминан 249 миллиард АҚШ доллари) ташкил этади…

Шу билан бирга, Хитой армиясининг анъанавий ва ядровий салоҳиятлари ҳам ривожланиб бормоқда. АҚШ Мудофаа вазирлигининг чоршанба куни Конгрессга тақдим этган ҳисоботида қайд этилишича, 2024 йил ўрталарига келиб Хитой 600 дан ортиқ ядровий каллакка эга бўлган, 2030 йилга бориб эса уларнинг сони мингтадан ошиб кетади. Хитой 2025 йил 3 сентябрда бўлиб ўтган ҳарбий парадда ўзининг илғор қурол-яроғларини намойиш этишга ҳам алоҳида эътибор қаратди.

Шунинг учун бугунги Хитой 1970-йиллар ва ундан олдинги Хитой эмас. У билан олиб бориладиган музокаралар ҳам аввалгидек бўлмайди. Бугун Америка олдида эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган улкан ҳарбий қудрат ва ҳисобга олишга мажбур қиладиган гигант иқтисодий куч турибди. Бу ҳолат Америка маъмуриятларининг, хусусан, Трамп маъмуриятининг Хитой билан муносабатларида яққол намоён бўлмоқда.

Ҳизб ут-Таҳрир Амири, олиму фозил Ато ибн Халил Абу Рошта 2025 йил 22 ноябрда «Хитой ва унинг чекланган минтақавий қарашларидан халос бўлиши» сарлавҳаси остида берган саволга жавобида шундай деган:

«Америка Осиё стратегиясига мувофиқ, Хитойнинг юксалишига йўл қўймаслик ва уни жиловлашга интилди ва ҳануз интилмоқда. Гоҳида ўз аскарлари ва ҳарбий техникасини Европадан Тинч океани минтақасига кўчириш орқали, гоҳида Тайван инқирозидан фойдаланиш орқали, гоҳида Ҳиндистондан фойдаланиш орқали, гоҳида эса “AUKUS” (Австралия, Буюк Британия ва АҚШ) ҳамда “QUAD” (АҚШ, Австралия, Ҳиндистон ва Япония) каби минтақавий давлатлар билан ҳарбий иттифоқлар тузиш орқали, яна гоҳида “Huawei” каби Хитой компанияларига қарши савдо урушларини бошлаш орқали шундай қилди. Зеро, Америка Совет Иттифоқи қулаганидан кейин Исломни мафкуравий душман, Хитойни эса давлат сифатидаги душман сифатида ўз душманлари рўйхатининг бошига қўйди. Ироқ ва Афғонистон урушлари унинг Хитой билан тўқнашувини кечиктирган ва секинлаштирган бўлса-да, бу урушлардан кейин у бутун эътиборини Хитойга қаратди, айниқса савдо урушлари орқали».

Энди кўриб чиқилаётган ва музокара қилинаётган масалаларга келсак, Трамп тарғиб қилаётганидек, ушбу саммит муваффақиятли бўлиши мумкинми?!

Трампнинг оммавий ахборот воситалари орқали тарқатилган баёнотлари, жумладан, Хитой раҳбари Си Цзиньпиннинг Вашингтонга давлат ташрифи давомида «улкан тараққиёт»га эришгани ҳақидаги сўзлари, шунингдек, икки томон Эронга қарши урушни муҳокама қилгани ва йил охирига қадар улар ўртасида яна икки учрашув ўтказилиши мумкинлигини маълум қилгани (BBC) катта даражада чалғитишни ҳамда ҳақиқий хавотирларни ифодалайди, холос. Бунинг бир неча сабаблари бор:

— Сайлов масаласи: Трамп Америка жамоатчилигини, айниқса фермерларни, ушбу учрашувда сезиларли тараққиётга эришилганига ишонтиришга уринмоқда.

— Сиёсий ва иқтисодий инқирозлар: унинг Эрон билан урушдаги инқирози ва бунинг сиёсий оқибатлари, жаҳон иқтисодиётига, жумладан Америка иқтисодиётига салбий таъсирлари, шунингдек, Америка ичида нефть нархларининг қимматлашуви.

— Ички ва ташқи босимлар: унинг Республика партияси ичидаги инқирози ҳамда Америкадаги сиёсий бўлиниш. Шу сабабли Америка ҳануз Хитойни душманлар билан ўраб олмоқда, улардан чекловларни олиб ташлаш ва ҳарбий харажатларни оширишни талаб қилмоқда. Шунингдек, Европа давлатларидан НАТО учун харажатларни кўпайтиришни талаб қилмоқда.

Кўриб чиқилаётган мавзулар эса жуда кўп бўлиб, уларнинг ҳар бирида алоҳида тўхталиб ўтишни талаб қилади. Масалан, сунъий интеллект масаласида ҳақиқий мажбурият юзага келиши кўринмаяпти. Бу Си Цзиньпиннинг: «Вашингтон ва Пекин сунъий интеллектни умумий манфаатларга хизмат қиладиган тарзда ривожлантириш ва бошқариш учун масъулиятга эга», деган баёнотларига қарамай шундайдир. У яна: «Биз сунъий интеллектни умумий манфаатларга хизмат қиладиган тарзда ривожлантириш ва бошқариш ҳамда унинг ривожланиши доимо инсон назорати остида қолишини таъминлаш учун биргаликда қобилият ва масъулиятга эгамиз», деб таъкидлаган.

Оммавий ахборот воситалари “New York Times” газетасидан иқтибос келтириб, шундай хабар берди: «Трамп хавфларга жуда кам қизиқиш билдирди ва бу янги воситани тартибга солишга бефарқ муносабатда бўлди. Уни ташвишга солаётган ягона нарса — хавфсизлик стандартларидан қатъи назар, сунъий интеллект соҳасида Американинг Хитой устидан ғалаба қозонишидир».

Газета шуни ҳам қайд этдики, реал нуқтаи назардан қараганда, энг нозик масалалар бўйича битта учрашувнинг ўзи сезиларли тараққиётга олиб келиши эҳтимоли кам. Бироқ Америка ва Хитой халқаро таъсир учун шунчаки рақиблар эмас, балки уларни глобал барқарорлик соҳасида умумий манфаатлар ҳам бирлаштириб туради.

Ҳаётий муҳим минераллар масаласига келсак, Хитой унинг аҳамияти ва хавфини яхши англайди ҳамда савдо урушида Америкадан ён беришларга эришиш мақсадида ундан Америкага қарши қурол сифатида фойдаланди. Гарчи бу Хитойнинг реакцион жавоби бўлган бўлса ҳам, у шундай йўл тутди.

Питерсон халқаро иқтисодиёт институтининг катта илмий ходими Колин Хендрикс «Ал-Ҳурра» телеканалига берган интервьюсида Хитой ушбу материалларни экспорт қилишга чекловлар қўйиш орқали рақибларининг саноат ва мудофаа таъминоти занжирларини издан чиқариши мумкинлигини англаб етганини айтди. Ҳозир Брукингс институтининг катта илмий ходими бўлган Ҳасс эса Хитойнинг Америкага ушбу минераллар таъминотини тўхтатиши унинг иқтисодиёти учун кенг кўламли оқибатларга олиб келишини билдирди.

Учрашув муваффақиятининг чекланганлигини кўрсатувчи жиҳатлардан бири — экспортнинг барқарор давом этишига бўлган ишончнинг йўқолишидир. АҚШ Савдо вакили Жеймисон Грир Америка ҳаётий муҳим минераллар бўйича келишувларга Хитойнинг амал қилишини кафолатлаш учун унга босим ўтказишни давом эттириши кераклигини айтди. Бу баёнот Америка расмийлари Хитой томонидан етказиб берилаётган таъминот талаб қилинган даражага етмаганини айтганидан кейин янгради.

Учрашув муваффақиятининг чекланганлигини кўрсатувчи яна бир жиҳат — савдо сулҳининг атиги икки ойга узайтирилганидир. Америка Молия вазири Скотт Бессент чоршанба куни Америка ва Хитой савдо сулҳини икки ойга узайтиришга келишиб олганини маълум қилди. Бу сулҳнинг 10 ноябрда тугайдиган муддатини 2027 йил 10 январгача узайтиришни англатади, деб хабар берди Reuters агентлиги.

Мақоламни юқорида тилга олинган саволга жавобнинг якунида келтирилган қуйидаги сўзлар билан якунлайман:

«Хулоса қилиб айтганда, Америка бўладими, Хитой бўладими ёки иккаласи ҳам бўладими — бу давлатлар дунёда бир-бири билан рақобатлашмоқдалар. Аммо бу рақобатда яхшилик эмас, балки уларни ва уларга эргашувчиларни ўраб турган ёмонлик бор. Бу — аҳли муваффақиятга эриша олмаган сохта ҳазорадир. Бугун уларнинг ер юзида юксалиб тургани кўринаётган бўлса, бу дунё ҳудудларида яхшиликни ёйиб, уларнинг ёвузликларини бартараф этадиган ва уларнинг биносини вайрон қиладиган Давлатнинг йўқлиги сабаблидир.

Албатта, Аллоҳнинг изни билан у — Рошид Халифалик қайтади ва уларни илгариги мисоллари — Форс ва Румни қандай бартараф этган бўлса, шундай бартараф этади. Зеро, Ислом Уммати — тирик ва фаол умматдир. У Аллоҳ унинг учун чиқарган илк ҳолати сари тез суръатда ҳаракат қилмоқда:

﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ﴾

“Сизлар одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз: маъруфга буюрасизлар, мункардан қайтарасизлар ва Аллоҳга иймон келтирасизлар”.

Бундан ташқари, Уммат ичида Аллоҳ субҳанаҳу ва таолога ихлосли, Расули ﷺга содиқ бўлган бир ҳизб бор. У шиддат билан олдинга интилиб, кечасини кундузига улаб ҳаракат қилмоқда. Токи, Аллоҳ субҳанаҳу ва таолонинг ваъдаси ҳамда Расули ﷺнинг хушхабари унинг қўли билан рўёбга чиқсин. У Аллоҳ йўлида маломат қилувчининг маломатидан қўрқмайди; Аллоҳнинг изни билан унинг иродаси синмайди ва азму қарори заифлашмайди. Токи, Аллоҳ субҳанаҳу ва таолонинг ваъдаси унинг қўли билан амалга ошсин. Токи, Рошид Халифалик — Аллоҳнинг ваъдаси ва Расули ﷺнинг хушхабари яна қайтсин ҳамда мусулмонларнинг қўллари билан Рим фатҳ этилсин, худди Константинопол фатҳ этилганидек.

Аҳмад ўзининг “Муснад”ида Абдуллоҳ ибн Амр ибн Осийдан ривоят қилади:

بَيْنَمَا نَحْنُ حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَكْتُبُ إِذْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ الْمَدِينَتَيْنِ تُفْتَحُ أَوَّلاً قُسْطَنْطِينِيَّةُ أَوْ رُومِيَّةُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَدِينَةُ هِرَقْلَ تُفْتَحُ أَوَّلاً يَعْنِي قُسْطَنْطِينِيَّةَ»

«Биз Расулуллоҳ ﷺ атрофида ўтириб, ёзиб турганимизда Расулуллоҳ ﷺдан: “Қайси икки шаҳар биринчи фатҳ этилади: Қустантиния (Константинопол)ми ёки Румиями?” деб сўралди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: “Ҳирақл шаҳри биринчи фатҳ этилади”, дедилар, яъни Қустантиния (Константинопол)».

Ҳасан Ҳамадон

Роя газетасининг 2026 йил 30 сентябр чоршанба кунги 619-сонидан