Эрон нефтидан Хитой банкларигача: Америка нимани кўзламоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Reuters хабарига кўра, АҚШ Молия вазири Скотт Бессент Хитой бош вазири ўринбосари Хэ Лифэн билан учрашувда Эроннинг Хитой билан молиявий алоқаларини муҳокама қилишини билдирди. Учрашув кутилаётган Трамп–Си Цзиньпин мулоқотидан олдин белгиланди (Reuters, 15.09.2026).

Нега Эроннинг нефт савдоси Америка–Хитой музокарасига киритилди? Бунинг жавоби нефт харидорлари, пул ўтадиган йўллар ва уларни чеклаш воситаларида кўринади.

Reuters келтирган маълумотга кўра, 2025 йилда Хитой Эроннинг денгиз орқали сотилган нефтининг 80 фоиздан зиёдини — кунига ўртача 1,38 миллион баррелни харид қилган. Бу Хитойнинг денгиз орқали нефт импортининг 13,4 фоизига тенг эди (Reuters, 20.03.2026).

Демак, Эрон нефт экспортини тўхтатиши Хитойга бораётган оқимни чеклашни тақозо қилади. Шу сабабли Америка босими Эрондан унинг хитойлик харидорлари ва тўловларни амалга оширувчи банкларгача кенгайди.

Оқ уйнинг 2025 йил 4 февралдаги ҳужжатида Эронга қарши энг юқори босим сиёсатини тиклаш ва унинг нефт экспортини нолга тушириш белгиланди (Оқ уй, 04.02.2025).

АҚШ Молия вазирлиги баёнотига кўра, 2026 йил 24 апрелда Хитойдаги Hengli нефт заводи ҳамда Эрон нефт савдосига алоқадор қарийб 40 та кема ва компанияга санкция жорий қилинди (АҚШ Молия вазирлиги, 24.04.2026).

Reuters хабарига кўра, АҚШ Хитойнинг икки йирик банкини Эрон маблағлари улар орқали ўтса, иккиламчи санкцияларга дуч келиши мумкинлигидан огоҳлантирди, аммо уларни санкция рўйхатига киритмади (Reuters, 22.08.2026).

Бу ҳаракатлар Вашингтоннинг босим усулини кўрсатади: айрим корхоналарни жазолаш, йирик банкларни хавф остида ушлаш ва уларни Эрон билан операцияларни ўзлари чеклашга ундаш. Иккиламчи санкциянинг таъсири шундаки, Эрон билан ишловчи хорижий банк ҳам Америка молия тизимига кириш имкониятини йўқотиши мумкин.

Хитойнинг жавобида ушбу босимнинг таъсири кўринди.

Хитой Савдо вазирлиги бешта нефт корхонасига қўлланган Америка санкцияларини тан олмаслик ва бажармаслик ҳақида тақиқ чиқарди (Хитой Савдо вазирлиги, 02.05.2026).

Bloomberg маълумотига таянган Reuters хабарига кўра, Хитойнинг молиявий назорат идораси йирик банкларга шу бешта заводга янги юан кредитлари беришни тўхтатиш ҳақида оғзаки кўрсатма берган. Амалдаги кредитларни қайтариб олиш талаб қилинмаган (Reuters, 07.05.2026).

Бу хабар Пекиннинг сиёсий қаршилиги билан банк тизимининг санкция хавфини ҳисобга олиши ёнма-ён кечганини кўрсатади. Эрон билан савдодан олинадиган даромад Америка молиявий бозори ва халқаро банк алоқаларидан маҳрум бўлиш хавфи билан ўлчанмоқда. Вашингтон ана шу боғлиқликдан сиёсий таъсир воситаси сифатида фойдаланяпти.

Reuters хабарига кўра, 24 августда Америка «Operation Economic Outcast» амалиётини эълон қилиб, Эрон билан ишловчи ташкилотларни иккиламчи санкциялар хавфидан огоҳлантирди (Reuters, 24.08.2026).

Шу тариқа Америка ўз санкцияларига бошқа давлатларда ҳам амал қилинишини иқтисодий босим орқали таъминлашга интилмоқда. Унинг молиявий устунлиги хорижий банклар ким билан савдо қилишини белгилашга хизмат қиляпти.

Эрон ва Хитой эса одатдаги банк йўлларини четлаб ўтувчи ҳисоб-китоб усулларини ишлатмоқда.

Reuters манбаларига кўра, Эрон нефтини Хитой товарларига айирбошлашга ўхшаш механизм орқали бир йилда тахминан 2-2,5 миллиард доллар ўтган. Воситачи нефт даромадларини Хитой экспортчилари ва Эрондаги лойиҳаларга йўналтирган. Хитой Ташқи ишлар вазирлиги мазкур тартибдан хабардор эмаслигини билдирган (Reuters, 10.09.2026).

Бундай механизм Эронга савдони давом эттириш имконини беради, Хитой компанияларининг одатдаги халқаро банкларга эҳтиёжини камайтиради. Уни чеклаш Эрон даромадига зарба бериш билан бирга, Америка санкцияларини четлаб ўтувчи молиявий йўлларни ҳам қисқартиради.

Reuters хабарларига кўра, АҚШ Туркиядаги Golden Global банкини Эрон нефт маблағларини нақд пул ва олтинга айлантиришга кўмаклашганликда, Россиянинг VTB банкини эса Эрон билан молиявий алоқаларни ривожлантирганликда айблаб санкцияга киритди (Reuters, 04.09.2026 ва 14.09.2026).

Бу чоралар Вашингтон босими нефт харидидан тортиб, унинг даромадини ишлатишгача бўлган занжирни қамраб олаётганини кўрсатади. Уларнинг амалий натижаси Американинг молиявий назоратини сақлашга хизмат қилади. Шу асосда Эрон билан боғлиқ муқобил ҳисоб-китоб йўлларини чеклашни мазкур сиёсатнинг муҳим йўналиши деб баҳолаш мумкин.

Хитой ҳам қарши босим воситаларига эга.

Reuters хабарига кўра, 2025 йил октябрда Хитой ноёб ер металлари ва магнитларга доир янги экспорт чекловларини бир йилга тўхтатишга рози бўлди. Америка Хитой компанияларига нисбатан технологик чекловларни кенгайтиришни бир йилга кечиктирди (Reuters, 01.11.2025).

Америка молия ва технологиядаги устунлигига таянса, Хитой саноат учун зарур материаллар таъминотидан фойдаланмоқда. Бу ўзаро таъсир Вашингтоннинг Хитой банкларига қарши чораларини ҳам чеклайди: молиявий зарбага жавобан саноат таъминотида узилиш юз бериши мумкин. Шу шароитда санкция таҳдиди музокарада босим воситаси бўлиб хизмат қилади.

Эрон масаласининг Америка–Хитой мулоқотига киритилиши ҳам шу нуқтада аҳамиятли. Вашингтон Эронни иқтисодий яккалаш учун Пекиннинг ҳаракатига таъсир ўтказишни кўзламоқда. Бу масаланинг бошқа савдо шартларига қай даражада боғланиши музокара натижаларида аниқлашади.

Эроннинг Хитойга таяниши ҳам ўз нархига эга.

Reuters маълумотига кўра, 2021 йилда имзоланган 25 йиллик ҳамкорлик келишувининг тўлиқ шартлари ошкор қилинмаган. Хабарда келтирилган баҳоларда уни амалга ошириш суст кечгани ва Хитойнинг Эрондаги сармояси Саудия ҳамда БААдаги сармоясидан камлиги қайд этилган (Reuters, 24.06.2025).

Бу муносабатдаги тенгсизлик нефт савдоси рақамларидаёқ кўринади: Эрон денгиз нефт экспортининг асосий қисми битта харидорга боғланган, Хитой таъминотида эса Эроннинг улуши анча кичик. Бундай иқтисодий қарамлик Хитойнинг нарх ва ҳисоб-китоб шартлари бўйича мавқеини кучайтиради. Теҳрон санкциялардан чиқиш йўлини излаган сари Пекин бозорига кўпроқ таянади.

Айни пайтда Америка–Эрон кураши Вашингтон учун ҳам катта харажат туғдирмоқда.

Reuters келтирган АҚШ Конгресси Бюджет бошқармаси баҳосига кўра, Эрон уруши Америкага 38 миллиард долларга тушган; давомий харажатлар ойига яна 3 миллиард доллар бўлиши кутилмоқда (Reuters, 15.09.2026).

Демак, Американинг босим сиёсати харажат ва қарши таъсирлар билан кечмоқда. Эроннинг қаршилиги Вашингтонни қиммат урушга боғлаган бўлса, санкциялар Эроннинг Хитой бозорига қарамлигини чуқурлаштирмоқда. Хитой эса ўз иқтисодий манфаатларини шу шароитга мослаштирмоқда.

Шундан келиб чиқадиган асосий сиёсий хулоса шуки: Америка Эрон нефт даромадини кесиш учун Хитойнинг харидорлари ва банкларига босим ўтказмоқда. Бу босим Эронни яккалашга ҳамда Америка санкцияларининг халқаро таъсирини сақлашга хизмат қиляпти. Пекиннинг қарши воситалари Вашингтон ҳаракатини чекласа-да, Эроннинг битта йирик бозорга қарамлиги унга мустақил ҳаракат қилиш имконини торайтирмоқда.

Исломий нуқтаи назардан, улкан нефт ва газ бойликлари умумий мулк бўлиб, уларнинг даромади аҳоли эҳтиёжлари ва умумий манфаатга хизмат қилиши лозим. Бу бойликларни ташқи давлатларнинг санкциялари, харид шартлари ва сиёсий савдолашувига боғлайдиган тартиб ана шу мезон билан баҳоланади.

Мусулмон юртларининг ресурслари, саноати, савдо йўллари ва ҳисоб-китоб имкониятларини бирлаштириш ташқи босимга қарамликни камайтиришнинг моддий асосини яратади. Исломий сиёсий ечим — бу имкониятларни, умумий мулкни Уммат манфаати учун бошқарадиган, ҳукмдорлари ҳисобга тортиладиган ва мустақил ташқи сиёсат юритадиган ягона Ислом давлати доирасида бирлаштиришдир.

Салоҳиддин

06.10.2026й