بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Инсон иҳтиёрига бўйсунмайдиган ва улардан инсон ўзини мудофаа қила олмайдиган ҳамда табиат қонунлари тақозо этмайдиган ишлар

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаганмақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракатқилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Қазо ва қадар мавзусига оид инсон ҳукмрон бўлган ва унга ҳукмронлик қиладиган доиралар тўғрисида аввалги мавзуларимизда айтиб ўтдик. Шу жумладан инсонга ҳукмрон бўлган доирадаги амаллар икки турга бўлиниши ҳақида ва бу амалларнинг биринчи тури: Вужуд-табиат қонунлари талаб қиладиган амаллар; иккинчи тури: Инсон иҳтиёрига бўйсунмайдиган ва улардан инсон ўзини мудофаа қила олмайдиган ҳамда табиат қонунлари тақозо этмайдиган ишлар эканлигини билдирдик. Шунингдек аввалги мавзуимизда биринчи турдаги амалларнинг воқелигини очиб беришга ҳаракат қилдик. Демак, бу мавзуимизда инсонга ҳукмрон бўлган доирадаги амалларнинг иккинчи тури борасида фикрларимизни билдирамиз.

Инсонга ҳукмрон бўлган доирадаги амалларнинг

Иккинчи тури: Инсон иҳтиёрига бўйсунмайдиган ва улардан инсон ўзини мудофаа қила олмайдиган ҳамда табиат қонунлари тақозо этмайдиган ишлар.

Бундай амаллар инсоннинг ўзи томонидан содир бўладиган ёки унга қарши содир қилинган бўлса ҳам, мажбурий ҳолда рўй бериб, инсон ўзидан мутлақо даф қила олмайдиган ишлардир. Ўзи томонидан ва унга қарши бўладиган мажбурий рўй берадиган ва ўзидан даф қила олмайдиган амалларни тушунтиришга ҳаракат қиламиз. Яъни, инсоннинг ўзи томонидан мажбурий ҳолда рўй бериб, уни ўзидан мутлақо даф қила олмайдиган амаллар: инсон бирор амални содир бўлиш жараёнида ўзининг иҳтиёрисиз ва ўзи истамаган ҳолда иштирок этади. Унга қарши содир қилинган, мажбурий рўй берган, ўзидан мутлақо даф қила олмайдиган амаллар: бирор инсонга қарши унинг иҳтиёрисиз ўзи хоҳламаган ва аввалдан билмаган, кутмаган иш содир этилади.

Айтиб ўтилган икки ҳолатда, яъни ўзи томонидан ва ўзига қарши содир этилган амалларда бу инсонларнинг иҳтиёри, хоҳиши хеч қандай рол ўйнамайди. Шунинг учун айтилмоқдики мажбурий рўй берадиган ва ўзидан даф қила олмайдиган амаллар дея. Бундай амалларни истилоҳда “Бахтсиз ҳодисалар” деб ҳам аташади ва бахтсиз ҳодисаларнинг барча турлари юқорида айтганларимизга мисол бўла олади. Шундай бўлсада тушунарли бўлиши учун мисол келтирамиз.

Мисол учун: Дарахт ёки девор устида турган киши иккинчи бир инсоннинг устига йиқилиб уни ҳалок қилиши. Бирор киши милтиғдан қушни мўлажжаллаб отиши ва у ўқнинг бошқа бир инсонга тегиши. Ёки поезд ва автомобилларнинг бартараф этиб бўлмайдиган ҳолатда, тўсатдан ишдан чиқиши натижасида йўловчиларнинг ҳалокатга учраши.

Бу ишлар инсоннинг иштирокида ёки унга нисбатан содир бўлган бўлсада, лекин унинг иҳтиёрисиз амалга ошмоқда. Яъни ўзи иштирокчи бўлиб қолган ёки бу жараёндан зарар кўрган бўлишига қарамай улар бу амалларга хеч қандай таъсир кўрсата олишмайди. Ҳамда бундай ишлар табиат қонунлари талаб қиладиган амаллар қаторига ҳам кирмайди. Шунинг учун бу амалларни алоҳида турга бўлиб ўрганиш зарур. Аллоҳ Таъолонинг ўзи бу ишларни содир этилишига ҳукм чиқарган, яъни қазо қилган.

Инсонга ҳукмронлик қиладиган доирадаги амалларнинг барчаси ҚАЗО деб аталади. Яъни вужуд-табиат қонунлари талаб қиладиган амаллар ҳам, инсон иҳтиёрига бўйсунмайдиган ва улардан инсон ўзини мудофаа қила олмайдиган ҳамда табиат қонунлари тақозо этмайдиган ишлар ҳам қазовий амаллардир. Таъкидлаб айтамиз, кўриб чиққанимиз, инсонга ҳукмрон бўлган доирадаги амалларнинг биринчи тури ҳам, иккинчи тури ҳам қазовий амаллар хисобланади.

Бу амаллар устида инсон сўроқ қилинмайди. Чунки инсон бу ишларнинг содир бўлишига ёки бўлмаслигига таъсир қила олмайди. Бу ишлар унинг иҳтиёридан ва имкониятидан ташқарида содир бўлади. Инсон бу ишларни ўзидан даф ҳам қила олмайди ва ўзига жалб ҳам қила олмайди. Инсон бу қазога ва у Аллоҳ Таъоло тарафидан ижро қилинган амал эканига иймон келтирмоғи лозим.

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

03.12.2016й.