بسم الله الرحمن الرحيم

“Исломда иқтисод низоми” туркумидан:

Иқтисодий низом ҳақида сўз боши

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– «Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас». (28:77)

Фикрлар қайси умматда бўлмасин, агар ёш, навқирон уммат бўлса ўз ҳаётида эришган энг катта бойлик ва агар илгаридан ёрқин фикр юритиб келган кўҳна уммат бўлса, кейинги авлод ўз аждодларидан олган энг катта туҳфа ҳисобланади. Инсон фикр билан уйғонади ва уйғонишига сабаб бўлган фикр унинг учун фикрий пойдевор бўлади. Моддий бойликлар, илмий кашфиётлар, саноат соҳасидаги ихтиролар ва шу кабиларнинг фикрларга нисбатан тутган мавқеи анча паст бўлиб, уларга эришиш ҳам, уларни сақлаб қолиш ҳам фикрларга боғлиқдир.

Фикрлар деганда умматда ўз ҳаёти воқеалари хусусида фикрлаш жараёнини мавжудлиги кўзда тутилади. Бу жараён шу уммат аъзоларининг барчаси воқеаларни кузатиш пайтида шу воқеалар устидан ҳукм чиқариш учун ўзларидаги маълумотларни ишлата билишлари билан изоҳланади (яъни уммат аъзолари ўзларидаги маълумотларни воқеалар устидан ҳукм чиқариш учун ишлата билсалар, шунда уларда фикрлаш жараёни вужудга келади).

Юқоридаги жумлаларни воқесини тушуниш учун қуйидаги мисолларга мурожаат қилсак: Ислом келмасидан аввал араблар тубанлик ва жоҳилиятда яшаган бўлсалар, Исломни мабда сифатида ҳаётларига татбиқ қилишлари натижасида умматларнинг энг азизи ва юксагига айландилар. Ислом олимларининг изланиши натижасида дунёдаги жуда кўп илмларга асос солинди, мусулмон олимларининг кашфиётлари ва ихтиролари дунёдаги энг оламшумул кашфиётларга айланди ва ҳаётнинг барча соҳаларини қамраб олди. Ислом давлати эса 14 аср давомида дунёда етакчилик қилди.

Рус халқи 1917 йилгача Европа мамлакатлари орасида анча қолоқ ва қашшоқликда яшаган. Октябрь революциясидан кейин социализм мабдаси асосида яшай бошлади, яъни рус халқи ўз ҳаётига айнан социализм мабдасидан туриб баҳо беришни бошлади. Бу тез орада ўз самарасини берди, яъни рус ҳалқи ривожланиш сари қадам ташлай бошлади, бунинг яққол мисоли атиги 44 йилда дунёда биринчи бўлиб фазовий кема учирди.

Бундан кўринадики, фикрлар ҳар бир уммат учун бойлик ҳисобланади ва бу фикрий бойликни асраб-авайлаб ўзидан кейинги авлодларга етказиш шарт. Чунки агар умматнинг моддий бойлиги йўқ қилинсаю, лекин уммат ўз фикрий бойлигини сақлаб қолган бўлса, моддий бойликни тезда тиклаб олиш мумкин. Масалан, мўғул-татарлар босқинидан сўнг Исломий давлат кўп моддий зарар кўрди, шунга қарамай мўғул-татарларнинг қувиб чиқарилишига мусулмонларнинг фикрий бойлиги сабаб бўлди. Агар уммат моддий бойлигини сақлаб қолган бўлсаю, лекин фикрий бойлигидан айрилган бўлса, у ҳолда бу бойлик ҳам тез орада қўлдан кетади ва уммат қашшоқлик ҳолатига тушиб қолади. Жумладан, Собиқ Совет Иттифоқига татбиқ қилинаётган социализм мабдасининг ҳар жиҳатдан таназзулга юз тутиши натижасида рус халқининг фикрий бойлигини йўқотиши Рус Империясининг парчаланишига сабаб бўлди. Ва бугунга келиб Россия учун ўз ҳудудини сақлаб қолиш ҳам муаммога айланди.

Шунингдек, уммат агар фикрлаш тариқатини йўқотмаган бўлса, ўзи кашф қилган, бироқ кейинчалик йўқотган кўпгина илмий ҳақиқатларни қайтадан қўлга киритиши мумкин. Аммо самарали фикрлаш тариқатини йўқотган бўлса, у ҳолда уммат тезда қолоқлашади ва ўзи эришган кашфиёт ва ихтиролардан ҳам маҳрум бўлади. Шунга биноан, энг аввало, фикрларга қаттиқ эътибор бериш лозим (фикрларни муваффақиятли тарзда қайта-қайта ишлатиш натижасида фикрлашнинг самарали тариқати ҳосил бўлади), кейин шу фикрлар асосида ва фикрлашнинг самарали тариқатига таяниб моддий бойлик қўлга киритилади ва илмий кашфиётлар, саноат соҳасидаги ихтиролар ва шу кабиларга эришишга ҳаракат қилинади. Шу ўринда, “фикрлаш тариқати” ва “фикрлашнинг самарали тариқати” ни маъносини ёритиб ўтсак.

Фикрлаш тариқати – бирор бир воқеликка ёки муаммоли вазиятга ечим топиш.  

Фикрлашнинг самарали тариқати – фикрни натижа бера оладиган тарзда  воқега боғлаб бериш, яъни берилган фикрни инсон тушуниши ва амал қилиши.

Исломий Уммат аждодларидан мерос бўлган фикрлар ва фикрлаш тариқатига бепарво бўлиши оқибатида бугунги кунда фикрларни йўқотган уммат ҳисобланади, демак у табиийки, фикрлашнинг самарали тариқатини ҳам йўқотган.  Чунки ҳозирги авлод ўз аждодларидан исломий  фикрларни ҳам, фикрлашнинг самарали тариқатини ҳам қабул қилиб олмади.  Бу авлоднинг ўзи фикрларни касб ҳам этмади ва фикрлашнинг самарали тариқатига ҳам эришмади.

Шунинг учун юртларида моддий бойликлар беҳисоб бўлишига қарамай, қашшоқликда яшаши, кашфиётлар ва ихтироларни назарий жиҳатдан ўрганса-да, уларни эшитиб ва кўриб турса-да, уларга эриша олмаслиги ва улардан баҳра олмаслиги табиий эди. Чунки қачон уммат фикрлашнинг самарали тариқатига эга бўлсагина, яъни ҳаётда ишлатиб янгилик ярата оладиган фикрлар унда мавжуд бўлсагина, шунда бу кашфиёт ва ихтироларга бўлган интилиш ўз самарасини бера олади. Қачонки мусулмонлар ўзларида фикрларни ва фикрлашнинг самарали тариқатини вужудга келтирсаларгина  шу фикрлар ва тариқат асосида моддий бойликни қўлга киритиш сари қадам ташлашлари, илмий ҳақиқатларни кашф этишлари ва саноат соҳасида ихтиролар қилишлари мумкин бўлади. Бундай қилмас эканлар, бир қадам ҳам олдинга силжий олмайдилар.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

14.02.2017й.