Талоқ тўғрисидаги саволга жавоб

Таҳририятимизга Абу Сафия исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

 Савол:

Ассаламу алейкум ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ

Менда “Ижтимоий низом” китобининг талоқ мавзусида тушинарсиз бўлиб турган савол бор эди. Бу саволни анча олдин берган эдим, жавоби келавермаганига яна савол йўллаябман, иложи бўлса тезроқ жавоб берасизлар деган умиддаман.

 Талоқ – никох алоқасини узиш ва никоҳ битимини бекор килиш демакдир, деб тариф берилган. Энди вокеликда эса, талоқ содир бўлсада, хар доим ҳам никоҳ алоқаси узилмай, никох битими бекор бўлмай қолиши ҳам мумкин. Масалан, агар эр хотинига сен бир талоқсан, деса юқорида берилган таъриф бўйича ўша захоти никоҳ алоқаси узилиб никоҳ битими бекор бўлавермайди. Яъни шариат эр-хотинга имконият бериб, уч хайз ўтгунча (идда) ёки хомиладор бўлса, туққунигача идда сақлаш билан имконият берди. Шу идда муддати ўтиб кетганидан кейин шариат эр-хотинни никоҳини бекор килади. Юқоридаги мисолга кўра, хотинига бир талоқ тушган бўлади. Шаръий талоқ уч марта бўлади.

Энди мени тушунмай турган жойим, талоқ лафзи эътиборга олинадими ёки талоқ сўзига берилган таъриф (никоҳ алоқасини узиш, никоҳ битимини бекор қилиш) эътиборга олинадими? Яъни идда муддати тугамай туриб ярашиб кетишса, эрга берилган учта шансдан биттаси кетган (3 талоқдан 1 таси кетган) бўладими?

Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

 Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ.

  “Исломда ижтимо низоми” китобининг талоқ мавзусида берилган таърифга кўра, талоқ – никох алоқасини узиш ва никоҳ битимини бекор килиш. Бу ўринда талоқ сўзининг ўзи ишлагани ҳолати ва талоқ лафзи ишламасада бирга яшаш битимидан воз кечишни ифодаловчи лафзларни ишлатилган ҳолати тўғрисида батафсил сўз юритишга тўғри келади.

 Араб тилида “طلاق – талоқ” сўзи “қўйиб юбормоқ”, “эркин-озод қилмоқ” маъноларини беради.

 Истилоҳда эса, юқорида айтганимиздек, никоҳ битимидан воз кечиш, яъни эр аёлини ўз бошқарувида ушлаб турган оиласидан бўшатиши, қўйиб юбориши.

 Талоқ ражъий ва боин бўлади. Ражъий талоқ – идда ўтмай туриб аёлини яна қайтариб олиш, бирга яшаб кетиш имкони бор бўлган талоқ. “رجع , رجوع , رجعيٌ – қайтди, қайтмоқ, қайтувчи” сўзидан олинган. Масалан, эр аёлига нисбатан “бир талоқсан”, “талоқсан, “сени қўйдим” лафзларини ишлатса, бир талоқ ражъий воқе бўлган бўлади ва идда ўтмай туриб қайта никоҳ ўқитишсиз бирга яшаб кетишга имкон бор. Идда ўтгандан кейин эса, ражъий талоқ боинга айланади, энди фақат қайта никоҳ ўқиш билан қайтиш мумкин бўлади, лекин агар талоқ учинчи бўлса иддадан кейин бутунлай ажрайди ва қайта никоҳ ўқитиш билан ҳам бўлмайди.

 Боин талоқ – қайтишнинг имкони фақатгина қайта никоҳ ўқитиш билан ёки умуман қайтишнинг имкони бўлмаган талоқ. Қайтишнинг имкони бор бўлиши, яъни қайта никоҳ ўқитиб яшаб кетиш мумкин бўлган ҳолати: юқоридаги айтилган лафзлар билан талоқ қилинган ва орадан идда муддати ўтган (ҳомиладор бўлса туғиши билан иддадан чиққан) бўлса, бу ҳолатда қайта бирга яшашнинг имкони қайта никоҳ ўқитиш билан бўлади. Ёки эр юқорида келтирилган лафзлардан бошқа лафзларни ишлатган ҳолда ажралишни қасд қилган бўлса. Масалан, “Бор уйингга кет, менга керак эмассан”, “Бошинг очиқ” каби, зохирида никоҳни бекор қилиш маъносига ҳам ёки жанжаллашган пайтдаги ғазабдан келиб чиқиб сўкишга далолат қилиши мумкин бўлган лафзларни ишлатилиши. Бундай ҳолатларда эрнинг нима ниятда айтгани ёки оилада эр-хотин ўртасида жанжал бўлаётган вақтми ёки тинч ҳолатда айтилганми каби омилларга қараб ҳукм чиқарилади. Бундай лафзлар билан ажрашилган ҳолда ҳам, ўртадаги никоҳ битимини бузиш топилаётгани учун эрнинг ихтиёридаги талоқ қилишларнинг сони биттага камаяди.

 Қайтишнинг имкони бўлмаган талоқ эса, уч марта талоқ лафзи билан талоқ қилинган (ёки “учталоқ” сўзининг ўзи билан ҳам) ва идда тугаган бўлса, ёки ажралиш ниятида уч марта боин талоқ бўлган ва учинчи талоқнинг иддаси тугаган бўлса. Бундай ҳолатда, қайта никоҳ ўқиш билан ҳам асло қайтишнинг иложи йўқ. Имкон фақатгина аёл бошқа эрга тегиб, у эридан ҳам ажраса ва иддаси ўтса, ана шундагина биринчи эрга никоҳ қилиши мумкин бўлади. Ушбу ҳукмларнинг барчаси қуйидаги оят ва ҳадислардан келиб чиққан.

الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلاِّ أَنْ يَخَافَا أَلاِّ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاِّ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الظَّالِمُونَ * فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِوَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

 “(Эр хотинини қайта никоҳига олиши мумкин бўлган) талоқ икки мартадир. Сўнгра (яъни учинчи талоқ) яхшилик билан (оилани) сақлаш ёки чиройли суратда ажрашиш (лозим). Ва сизлар учун уларга (хотинларингизга) берган нарсаларингиздан (уларнинг маҳрларидан) бирон нарсани қайтариб олишингиз дуруст бўлмайди. Фақат эр-хотин Аллоҳ буюрган (оилавий турмуш борасидаги) қонун-қоидаларни адо қила олмасликларидан қўрқсаларгина (дурустдир). Бас, агар уларнинг Аллоҳ буюрган қонун-қоидаларни адо қила олмасликларидан қўрқсангизлар, у ҳолда хотин (эридан ажраши учун) эваз қилиб берган нарсада (яъни, хотиннинг эваз-маҳрни беришида, эрнинг шу эваз-маҳрни олишида) улар учун гуноҳ йўқдир. Бу Аллоҳнинг қонун-чегараларидир. Бас, улардан тажовуз қилиб ўтмангиз! Ким Аллоҳ чегараларидан тажовуз қилиб ўтса, ана ўшалар золимлардир. Энди агар уни (учинчи марта) талоқ қилса, у аёл то бошқа эр билан турмуш қурмагунича аввалги эрига ҳалол бўлмайди. Сўнг агар (кейинги эр ҳам) талоқ қилса, бу ҳолда Аллоҳ буюрган қонун-қоидаларни адо қилишларига ишонсалар, (у хотин аввалги эри билан) бир-бирларига қайтишларининг, яъни қайта турмуш қуришларининг гуноҳи йўқдир. Булар Аллоҳнинг чегараларидирки, буларни биладиган қавм учун баён қилади”. (Бақара. 229-230)

عن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما أنه طلق امرأته وهي حائض على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم فسأل عمر بن الخطاب رسول الله صلى الله عليه وسلم عن ذلك فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم مره فليراجعها ثم ليمسكها حتى تطهر ثم تحيض ثم تطهر ثم إن شاء أمسك بعد وإن شاء طلق قبل أن يمس فتلك العدة التي أمر الله أن تطلق لها النساء

Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумодан, у киши Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даврларида хотинини хайздалик ҳолатида талоқ қилди. Умар ибн Хаттоб Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан бу тўғрида (яъни ўғлининг қилган иши тўрғисида) сўради. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай жавоб бердилар: “Ўғлингга айт, хотинини қайтарсин ва уйида хайздан пок бўлгунича ушлаб турсин, кейин яна хайз кўриб яна пок бўлгунича, кейин хайз кўриб яна пок бўлгунича, шундан кейин хоҳласа ўзида олиб қолсин, хоҳласа қўйиб юборсин, қўйиб юборишда жимоъ қилмай туриб қўйсин. Мана шу аёлларни талоқ қилинишларида Аллоҳ белгилаган иддадир”. Бухорий ривояти.

قال رسول الله – صلى الله عليه وسلم -: " ثلاث جدهن جد، وهزلهن جد: النكاح، والطلاق، والرجعة

Росулуллоҳ солаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Уч нарсани жиддийси ҳам ҳазили ҳам жиддийдир: Никоҳ, талоқ ва рижъат”. Абу Довуд, Термизий, Ибн Можа ва Саъид ибн Мансурлар ривояти. Ҳасан лиғойриҳи. Бу ҳадисдаги “рижъат” сўзи талоқ қилгандан кейин қайтишни, хотинини ўзига қайтариб олишни билдиради. Демак, бу билан Росулуллоҳ алайҳиссалом ражъий талоқни бор эканлигини ҳам айтаётган бўлади.

 Энди саволдаги ҳолатга келсак, эътибор талоқ лафзига бўлади ва эр ўз хотинига нисбатан ишлатган ҳар бир “талоқ” деган сўз, ёки “талоқ” деган сўздан бошқа иборалар билан ажрашишни ирода қилиб айтилган сўзларнинг ҳар бири эрнинг ихтиёрида бўлган учта талоқдан биттаси кетаётганини билдиради. Яъни эр хотинига “бир талоқсан” ёки “талоқсан” ёки “сени қўйдим” сўзларни айтса, ёки ажралиш ниятида бўлган ҳолида талоқ лафзи ишламаган бошқа сўзларни ишлатса, “бошинг очиқ”, “сен билан яшамайман” кабилар, шу сўзларни айтган захоти эрнинг ихтиёрида бўлган учта талоқнинг биттаси (саволдаги иборага кўра, битта шанс) кетган бўлади. Бунинг далили қуйидагича:

 Аллоҳ эрни оилада бошлиқ қилгани тўғрисидаги оятдан “الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ – Аллоҳ баъзиларини баъзиларидан устун қилгани ва молларидан сарфлаганлари учун эркаклар аёлларга раҳбардирлар. (Нисо-34)” ва талоқ оятларида талоқ феълининг фоили (бажарувчиси) эр қилиб кўрсатилганидан талоқ қилиш ҳуқуқи эрда эканини билдик. Эр модомики аёлига нисбатан талоқ лафзи билан мурожаат қилар экан, талоқнинг таърифига – ўртадаги никоҳ битимини бекор қилишга – кўра, никоҳ битими тўхтайди ва эрнинг ихтиёридаги талоқ қилишлар биттага камаяди.

 Лекин Аллоҳ Таъоло бандаларига ўта меҳрибон зот бўлгани учун, никоҳ битимини тугатишни хоҳлаган эрга озгина муддат бериб, оилани бузиш тўғрисида яна бир бор ўйлаб кўриш, фикрлашга чорлаб, идда тугагунча қайтиб олиш имкониятини берди. Яъни ражъий талоқ тўғрисида келган ҳадисларга кўра, талоқ лафзи ишлатилган вақтда никоҳ битими бекор бўлиши эълон қилинган, эрнинг ихтиёридаги талоқ биттага камайган бўлди, аммо ушбу битимнинг бекор бўлиши ижросини, яъни оилани бутунлай ажралиб кетишини иддани тугашига боғлиқ қилиб қўйилди. Валлоҳу аълам.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

14.03.2017й.