بسم الله الرحمن الرحيم

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса

Манфаат

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِالْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Аввалги мавзуимизда капиталист иқтисодчиларнинг қиймат хусусидаги фикрлари ва қийматга нисбатан қарашлари хато эканини кўриб чиқдик. Шу ўринда янги “манфаат” мавзусини бошлашдан олдин аввалги мавзуимизга қисқача қўшимча қилишга қарор қилдик.

Аввал айтиб ўтганимиздек, қийматни белгилашда товарда қанча манфаат бор эканлиги ўз ҳукмини ўтказади (яъни товардаги манфаат миқдорига қараб унинг қиймати белгиланади). Шу билан бирга, камёблик омили ҳам ҳисобга олинади, лекин бу омил қийматни белгилашда алоҳида бир жуз (қисм) деб эътибор қилинмайди. Шунинг учун қийматни белгилашда таклиф ва талабнинг бутунлай таъсири бўлмайди. Бироқ товар қийматининг манфаати агар товардаги манфаат ёки меҳнат билан ўлчанса тўғри ўлчаш ва қисқа муддат собит (ўзгармай) туришга яқин ўлчаш бўлади. Агар товар қиймати нарх билан белгиланса ҳақиқий эмас, эътиборий (нисбий) белгилаш бўлади ва бу вақтда бозорга қараб ҳамиша ўзгариб турадиган бўлиб қолади. Бу пайтда унинг қиймат эканлиги бекор бўлиб, унинг воқесига қиймат деган лафз тўғри келмай қолади. Аксинча, у товардаги манфаатга қараб эмас, балки бозорга қараб пул қўлга киритиладиган бир воситага айланиб қолади.

Капиталист иқтисодчиларнинг айтишича, манфаатлар – инсон сарфлайдиган меҳнат натижасидир. Шунинг учун агар меҳнатга яраша ҳақ тўланмаса, ҳеч шубҳасиз маҳсулот ишлаб чиқариш даражаси пасайиб кетади. Бу сўз аниқ хатодир. Чунки кўриниб турган воқелик шундан иборатки, Аллоҳ бу коинотда яратиб қўйган мол (мулк) товарлардаги манфаатнинг асосидир. Бу молнинг манфаатини кўпайтиришда ёки меҳнат қилиш билан унда манфаатни ҳосил қилишда сарфланган харажатлар эса молни муайян манфаатга олиб келадиган шаклга солди. Демак, манфаат фақатгина меҳнатнинг натижасидир, дейиш хато бўлиб, воқеликка зиддир ҳамда хом-ашё ва сарфланган харажатларни ҳисобга олмасликдир.  Гоҳида бу харажатлар меҳнат ўрнига эмас, балки хом-ашё ўрнига бўлиши мумкин. Шунга кўра, демак, манфаат (келадиган фойда) фақат инсон меҳнатининг натижаси эмас, балки инсон меҳнатининг натижаси ҳам ва хом-ашё мавжудлигининг натижаси ҳам ёки иккаласининг бирга мавжудлиги натижаси ҳам бўлиши мумкин. Аммо ишлаб чиқариш даражасининг пасайиб кетишига келсак, бу нарса фақат меҳнатга яраша ҳақ тўланмаганликнинг ўзидангина келиб чиқмайди, балки гоҳо шундан, гоҳида мамлакатдаги бойликлар тугашидан, гоҳида урушлардан, гоҳида эса бошқа сабаблардан келиб чиқиши мумкин. Масалан, иккинчи жаҳон урушидан кейин Англия ва Францияда маҳсулот ишлаб чиқариш даражасининг пасайиши меҳнатга яраша ҳақ тўланмаганликдан эмас, балки бу икки мамлакатнинг бой мустамлакаларидан маҳрум бўлиши ва урушга шўнғиши натижасида келиб чиқди. Иккинчи жаҳон уруши даврида АҚШда ишлаб чиқариш даражасининг пасайиб кетиши ҳам меҳнатга яраша ҳақ тўланмаганликнинг натижаси эмас, балки Германияга қарши урушга киришининг натижаси эди. Бугунги кунда Ислом оламидаги маҳсулот ишлаб чиқаришнинг пасайиб кетганлиги ҳам меҳнатга яраша ҳақ тўланмаганликдан келиб чиқмади, балки у Ислом Уммати тушиб қолган фикрий қолоқликнинг оқибатидир. Шунга кўра, демак, меҳнатга яраша ҳақ тўламаслик маҳсулот ишлаб чиқариш даражаси пасайиб кетишининг бирдан-бир сабаби бўла олмайди. Агар у бирдан-бир сабаб бўлганда эди, бундан бойликни тақсимлашнинг энг муносиб йўли ишлаб чиқариш даражасини кўтаришни таъминлайдиган йўлдир, деган хулоса чиқариш мумкин бўлар эди.  Лекин ҳозир айтганимиздек, меҳнатга яраша ҳақ тўламаслик ишлаб чиқариш даражаси пасайиб кетишининг бирдан-бир сабаби бўла олмайди, демак, бундай хулоса чиқариш ҳам нотўғри бўлади. Чунки маҳсулот ишлаб чиқариш даражасини юқорига кўтаришнинг жамият аъзоларига бойликни тақсимлашга ҳеч бир алоқаси йўқ.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

27.10.2017й.