بسم الله الرحمن الرحيم

Ақидани топиш фитрий (табиий) ми ёки ақлий

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ

– “Аниқки, то бирон қавм ўзларини ўзгартирмагунларича, Аллоҳ уларнинг аҳволини ўзгартирмас”.    (Раъд: 11)

Агарки биз ақидамиз ҳамда у билан боғлиқ бўлган нарсалар ва ҳолатларга эътиборсиз бўлишда давом этсак, хорликнинг янада туб-тубига чўкиб бораверамиз.

Ҳар бир инсоннинг табиатида мавжуд бўлган тадайюн ғаризаси инсонларни нимагадир сиғинишини, яъни ниманидир муқаддаслашини, шу жумладан нимагадир ибодат қилишини талаб қилади. Лекин бу дегани инсоннинг табиати сиғинилиши, муқаддасланиши керак бўлган нарсани тўғри топиб беради дегани эмас.

Ким учундир Яратувчига ибодат қилиш ҳамда У зотни муқаддаслаш худди табиатидан ёки табиий равишда бўлаётгандек туюлади. Тўғри, сиғиниш, муқаддаслаш инсоннинг табиати билан боғлиқ, лекин бу сиғиниш ва муқаддаслашнинг йўналтирилган йўналишини танлашда инсоннинг фитрати ёки ундаги табиий ғаризалар етарли эмас. Яъни сиғиниш, муқаддаслашнинг йўналишини танлашда табиий ғаризаларга ёки инсоннинг ўз табиатига суяниб қолиши хатодир. Табиийликни акс эттириб турадиган инсондаги ғаризаларнинг ҳақиқатини оддий қилиб узвий эҳтиёжлар мисолида шундай тушунтириш мумкин: ҳар бир инсоннинг қорни очади, бу инсонлардаги табиий эҳтиёж, бу эҳтиёж инсоннинг қорни тўйиши мумкин бўлган барча нарсалардан бирортаси истеъмол қилиниши билан қонади. Лекин муҳим жиҳати шундаки, бу эҳтиёж қорин тўйиши мумкин бўлган нарсаларнинг барчасига қаратилаётган бўлсада, уларнинг ичидан ўз истеъмоли учун бирортасини ёки бир нечтасини танлаш инсоннинг ихтиёри, ақл-идрокига қолдирилмоқда. Албатта, бу танловга етарли сабаблар мавжуд бўлади, шу жумладан шарт-шароит, имконият, мажбурият каби нарсалар ўз таъсирини кўрсатмай қолмайди. Нима бўлганда ҳам, бу нарсалар билан ҳисоблашиб қарор чиқарадиган омил бу ақл бўлиб қолмоқда.

Демак, булардан тушуниш мумкинки, инсон ҳаётида ақл жуда катта аҳамиятга эга. Ақл инсонга берилган энг буюк неъматлардан ҳисобланади, чунки биз у орқали табиий талабларимизни қондиришнинг тўғри йўлини топишимиз мумкин. Бу табиий талабларимиздан бири бўлган юқорида айтганимиз тадайюн ғаризасининг сиғиниш, муқаддаслаш талабини тўғри қондириш учун ўз Яратувчимизни топамиз ва У зотга тўғри итоат қилишни идрок қиламиз. Агар шу ақлимизни нотўғри томонга йўналтирсак ҳам умримиз ўтаверади ва биз жоҳиллик ботқоғида яшайверишда давом этишимиз мумкин. Лекин тўғри томонга йўналтириш ҳамда ўз ҳаётимиз устида фикрлаш, идрок қилишимиз онгимизни Яратувчи сари етаклайди.

Демак, аввало биз ақлимизни ягона тўғри бўлган ақидамизга мукаммал иймон келтириб олишимиз учун йўналтиришимиз зарур. Агарки биз ақидамиз ҳамда у билан боғлиқ бўлган нарсалар ва ҳолатларга эътиборсиз бўлишда давом этсак хорликнинг янада туб-тубига чўкиб бораверамиз. Бизни жоҳилият зулматидан ва хорликнинг ботқоғидан ақидамиз, яъни у тўғрисида фикрлаб унга қайта мустаҳкам ёпишиб яшашимизгина қутқара олади, холос.

Ақидани топиш табиий бўлади, дейиш, инсонга ақидани унинг ғаризаси топиб беради, деган фикр билан бир маънони англатади. Бир неча оятларда Аллоҳ Таоло томонидан ақлни ишлатишга буйруқлар, чақирувлар борлиги кўпчилигимизга аён. Ана шу оятлардан етарли ибратни олишимиз зарур. Нега бутун бир ҳаётимизни белгилаб берадиган, яшаш тарзимизга асос бўладиган ақидани топишга ақлни ўлчов қилиб белгиламаслик керак?! Ақидани топиш ва иймон келтириш бу инсоннинг ўз ҳаёт йўлини белгилаши эмасми? Аллоҳ Таоло ақлнинг табиатида фужур-бузуқликни ва тақво-покликни идрок қилиш хусусиятини яратган:

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

– “Аллоҳ инсонга фужур-бузуқликни ҳам, тақво-покликни ҳам танитиб қўйган”.  (Шамс:8)

Шундай экан, яшаш тарзимизни шакллантиришда асос бўладиган ақидани топишда ақлни ўлчов қилишдан бошқа тўғри чорамиз йўқ.

Ақидани топиш ва унга иймон келтиришда ақлга суянишни танқид қилиш саёз фикрлашдан бошқа нарса эмас. Чунки ақида тўғрисидаги ҳужжатларни тўғрисини нотўғрисидан, ишончлисини ишончсизидан ажратиш учун инсон ақлини ишлатмаслиги мумкинми? Ахир бу ақида, шаръий ҳукм эмас. Яна такрорлаймиз, биз шаръий ҳукмларга эмас, ақидани топишга ақл ишлатиш керак, деб айтмоқдамиз. Биз доимо ақл ишлатишга, фикрлашга, тўғри сиёсий онгга эга бўлишга чақирамиз, лекин ҳукмларни ақлий далиллар ва ақлий иллатлаш орқали келтириб чиқаришга эмас.

Агар холислик билан чуқур киришилса, ҳар бир муаммо ўзининг асл негизига бориб тақалади. Бундай киришиш тўғри йўл билан бажарилса, ҳар қандай чалғитиш ва адаштириш мақсадга етишимизда тўсиқ бўла олмайди. Булардан келиб чиққан ҳолда ақидавий масалага киришиб фақат тўғрисига ва тўғри йўналишда интилсак, албатта ўз ақидамизнинг асл моҳиятини идрок эта оламиз.

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ

– “Аниқки, то бирон қавм ўзларини ўзгартирмагунларича, Аллоҳ уларнинг аҳволини ўзгартирмас”.      (Раъд: 11)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги  медиа офиси. Абдуллоҳ.

17.07.2018й.