Фуқаролик давлати ва воқелик чақириқлари

Сўнгги пайтларда «фуқаролик давлати» атамаси бўртиб чиқди ва демократия одамлар онгида ўз жозибаси ҳамда ялтироқлигини йўқотганидан, шунингдек, унинг буюк Ислом ақидасига ва унинг кенг қамровли аҳкомларига зид экани фош бўлганидан кейин мусулмонлар юртларидаги сиёсий доираларда кенг муомалага кирди. Зеро, кофир мустамлакачи Ғарб ва унинг мусулмонлар юртларидаги малайлари демократик фикрни сотишга ва уни тарғиб қилишга ожизлик қилиб қолгач, чалғитиш нуқтаи назаридан «фуқаролик давлати» атамасини ўртага ташладилар. Ваҳоланки, у — улар даъво қилганидек, халқнинг ўзи истаган нарсаси билан халқнинг ҳукм юритишини англатадиган ўша демократик бошқарув тизимининг айнан ўзгинасидир.

Фуқаролик давлати — католиклар ва протестантлар ўртасидаги 30 йиллик урушдан сўнг 1648 йилда Вестфалия анжумани асос солган миллий ёки ҳудудий давлат деб аталган тузилмада тенг ҳуқуқли фуқаролик, қонун устуворлиги ҳамда барча шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлардаги тенглиги асосига қурилган институционал сиёсий тизим деб таърифланди. Бу нарса бутун Европа давлатларига биргаликда ҳар бир давлат учун чегаралар мавжудлигига келишиб олишни мажбурий қилган бир воқеликни келтириб чиқарди. Бу иш гарчи ишончлидек туюлса-да, ўз моҳиятида уч жиҳатдан бузуқликни ташийди:

• Биринчидан: Қонун чиқаришни инсонларнинг Парвардигорига эмас, балки инсонларнинг ўзларига топшириб қўйишдир. Бу эса ваҳийга суянмайдиган ҳар қандай мабдадаги (мафкурадаги) бузуқликнинг аслидир. Зеро, инсон ўз фикрининг чекланганлиги туфайли қонун чиқарувчи бўлишга ярамайди, чунки у ноқис, ожиз ва муҳтож жонзотдир.
• Иккинчидан: Фуқаролик давлати ёки демократиянинг капиталистик мабдасида қонунга риоя қилиш — агар сиз қонун жавобгарлигига тортилишдан омон қолсангиз, хоҳлаган ишингизни қилаверишингизни англатади. Кофир Ғарбдаги коррупция хабарлари ва Эпштейн ороли воқеалари, шунингдек сиёсатчилар ва ҳукмдорларнинг фош бўлган шармандали машмашалари бунга яққол далилдир. Исломда эса аҳкомлар аввало шахснинг Аллоҳдан бўлган тақвоси, сўнгра яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтарувчи жамиятнинг ҳайбати, сўнг эса, давлатнинг куч-қудрати ва салтанати билан татбиқ этилади.
• Учинчидан: Ер юзида турли элатлар, фарқли ирқлар ва кўплаб динлар вакиллари яшамайдиган деярли бирорта ҳам давлат йўқдир, аммо фуқаролик давлати ва демократия уларнинг бир маконда мавжуд бўлиши ва ўзаро тинч-тотув яшаши муаммосини ҳал қилишда муваффақиятсизликка учради. Кичик этник гуруҳларни ҳимоя қилиш ва уларнинг ҳуқуқларини кафолатлаш даъвоси остида, ҳар бир қатламнинг хусусиятини ҳисобга олган ҳолда, сиёсий ҳаётда «пропорционал (нисбий) вакиллик» ғояси ўйлаб топилди.

Мусулмонлар юртларида фуқаролик давлати рўбарў келаётган энг кўзга кўринган чақириқлар:

• Биринчидан: Унинг динга бўлган позицияси.

У Ислом ақидасидан келиб чиқадиган ҳар қандай қонунлар ёки қонунчиликлар мавжудлигини тақиқлайди, ваҳоланки Аллоҳ субҳанаҳу айтади:

﴿إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا للهِ أَمَرَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ﴾

«Ҳукм қилиш фақат Аллоҳнинг Ўзигагина хосдир. У Зот фақат Ўзигагина ибодат қилишингизни буюргандир» (Юсуф сураси, 40-оят).

Бу нарса мусулмонни уни узил-кесил рад этишга мажбур қилади, зеро Ислом — диндир ва ундан давлат ҳамда барча ҳаёт низомлари келиб чиқади:

﴿وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِّكُلِّ شَيْءٍ﴾

«Биз сизга Китобни (Қуръонни) барча нарсани баён қилувчи қилиб нозил қилдик» (Наҳл сураси, 89-оят).

• Иккинчидан: Мусулмонлар юртларида турли элатлар ва ирқларнинг мавжудлиги.

Бу ҳар бир юртда бор, балки баъзиларида мазҳабий тафовутлар ҳам мавжуд. Хўш, фуқаролик давлати ушбу чақириққа қандай муомала қилди? Голландиялик мутафаккир Аренд Лейпхарт кўпчиликнинг ҳукмронлигини англатадиган анъанавий демократияга муқобил ўлароқ «консоциатал (келишувли) демократия» деб номланган нарсани ўйлаб топди. У шундай дейди: «Этник, диний ва мазҳабий жиҳатдан хилма-хил бўлган жамиятнинг барча қатламлари учун ҳукуматда квоталар асосида пропорционал вакиллик таъминланиши ва озчиликни ташкил этган қатламларга вето ҳуқуқи берилиши шарт». Бунинг натижаси эса маъмурий ва бошқарув аппаратида сустлик ҳамда давлатнинг олий лавозимларида ноқобил шахсларнинг мавжудлиги сабабли ҳукуматларнинг барбод бўлиши бўлди. Бунга мисол — Югославияда содир бўлган воқеалар бўлиб, у еттита давлатга бўлиниб кетди, шунингдек Судан ҳам икки давлатга бўлинди ва парчаланиш занжири ҳануз давом этмоқда. Ислом эса халқларни бир қолипда эритади ҳамда инсонлар ва жамият муаммоларини инсоний муаммолар ўлароқ муолажа қилади, ирқ, ранг, жинс ёки дин муаммоси сифатида эмас, ва буни инсоннинг ҳавойи нафсидан эмас, балки Ваҳийдан бўлган шаръий аҳкомлар билан ҳал этади.

• Учинчидан: Мусулмонлар юртларида диний асосда тузилган партияларни истисно қилган ҳолда сиёсий кўппартиявийликни қабул қилиш.

Албатта, исломий партиялар ва гуруҳларнинг пайдо бўлишига олиб келади. Бу эса, бошқарув барқарорлигига таҳдид соладиган ва фуқаролик ҳукуматининг барбод бўлишига олиб келадиган ҳамда ҳарбийлар учун ҳокимиятни эгаллаб олишга кенг йўл очиб берадиган мабдаий курашни келтириб чиқаради.

• Тўртинчидан: Ҳокимият ва бойликни жамият таркибий қисмлари ўртасида бўлишиш ғояси.

Бу нарса бошқарувни бўлишиб олиш лозим бўлган «торт»га, бойликни эса сиёсатчи қўлга киритиши керак бўлган ўлжага айлантириб қўяди. Исломда эса бошқарув — масъулият, омонат ва ғамхўрликни гўзал адо этиш деб ҳисобланади. Ислом уларни шаръий аҳкомлар қилиб белгилади, қандай қўлга киритилиши ва барча ўртасида қандай тақсимланишини баён қилиб берди. Бас, ҳукмдорга ундан тўланадиган товон (маош)дан бошқа ҳеч нарса ҳалол бўлмайди, сиёсий фаолият эса Аллоҳга ибодат ва итоатдир, ёлланмачилик ва манфаатпарастлик эмасдир.

Хулоса қилиб айтганда, фуқаролик давлатига чақириш — бу Исломни ва унинг низомларини ҳаётдан четлатиш ҳамда Аллоҳ субҳанаҳунинг Шариатини инсонлар томонидан ўйлаб топилган сохта қонунларга алмаштиришга чақириқдир.

Шунга кўра, у билан ҳукм юритиш ҳам, унга даъват қилиш ҳам жоиз эмасдир. Аллоҳ таоло айтади:

﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾

«Йўқ, Парвардигорингизга қасамки, токи улар ўз ўрталарида чиққан келишмовчиликларда сизни ҳакам қилмагунларича… асло иймон келтирган бўлмайдилар» (Нисо сураси, 65-оят).

Балки фарз ва вожиб бўлган иш — Росулуллоҳ ﷺ огоҳлантирган жоҳилият ўлимидан сақланиш учун Халифалик давлатида Аллоҳнинг Шариатини ҳакам қилишга даъват этишдир.

Устоз Носир Ризо — Ҳизб ут-Таҳрир Судан вилояти Марказий алоқалар қўмитаси раиси

Роя газетасининг 2026 йил 22 июл чоршанба кунги 609-сонидан