بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ақл ва Ҳаёт

27

Ҳаёт тўғрисидаги тушунчалар дунё ҳаёти тўғрисидаги умумий фикрдан келиб чиқади. Инсон ўзи эътиқод қиладиган умумий фикрга,  яъни ақидага кўра бу дунё ҳаётини тушунади. Ақида бутун бир дунё ҳаётини тушуниш учун инсонга асос бўлиб ёрдам беради. Дунё ҳаётининг нима эканлиги тўғрисида идрок қилишга, тафаккур қилишга киришмаса инсон ақидани тушунмайди. Чунки ақида бу дунё ҳаётининг нима эканлигини, бу дунё ҳаётидан аввал бор бўлган вужуд тўғрисида ва дунё ҳаётидан кейин нима бўлиши, бу дунё ҳаётининг аввалги вужудга ва кейинги ҳаётга боғлиқлигини тушунтириб берувчи ва натижада бу дунё ҳаётида қандай яшаш кераклигини ўргатувчи фикрдир. Яъни дунё ҳаётининг ўзи ва атрофидаги нарсаларни, қисқа қилиб айтганда, дунё ҳаётига боғлиқ бўлган барча жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда ечим беради.

Бу ҳаёт тўғрисидаги тушунчалар ақидадан келиб чиқиб инсонга шу дунё ҳаётини танитади. Бундай ҳаётий тушунчалардан бири қазо ва қадар тушунчаларидир. Бу тушунча инсонга қандай амаллар устида ихтиёрлилиги ва жавобгар бўлиши, уларни бажариб савобга эга бўлиши ёки жазога лойиқ бўлишини англатади. Бу масала жиҳатидан инсоннинг амаллари устида тадқиқот олиб борилса,  амаллар икки доирага бўлиниши маълум бўлади.

Биринчи доирадаги амаллар инсон ўз ихтиёри билан бажарадиган ёки ўз ихтиёри билан бош тортадиган амаллардир. Бу доирада инсоннинг ихтиёри бирламчи омил ҳисобланиб, барча амаллар устидан ҳукмронлик қилади. Инсон айнан шу доирадаги амаллари устида жавобгар бўлиб, шу амаллар бўйича ҳисоб-китоб қилинади.

Иккинчи доирадаги амаллар эса, аксинча бўлиб, инсоннинг устидан ҳукмронлик қилувчи амаллардир. Яъни инсон бу амалларнинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслигида ҳеч қандай ихтиёрга эга эмас. Ўз навбатида, бу доирадаги амаллар ҳам икки турга бўлинади: а) Вужуд-табиат қонунлари талаб қиладиган ишлар. Бу ишлар табиат қонунларига кўра шаклланган бўлиб, ўғил ёки қиз бўлиб дунёга келиш, тананинг ранги, оқ танли ёки қора танли бўлиши, тананинг шакли, баланд ёки паст бўйлилиги, семиз ёки озғинлиги, инсоннинг ўз танаси билан уча олмаслиги, сув юзасида юра олмаслиги… шулар жумласидан;

б) табиат қонунлари талаб қилмайдиган ишлар. Бу ишларга умумий тарзда бахтсиз ҳодисаларни киритиш мумкин, автоҳалокатлар,  йиқилиб тушиш, бир одамнинг устига юқорида турган одамнинг тушиб кетиши, тасодифан бир одам отган ўқ бошқасига тегиши… кабилар.

Бу айтиб ўтилганлар ҳаёт тўғрисидаги тушунчаларга оид бўлган қазовий ҳолат борасида эди. Навбатда қадар тўғрисида суҳбатлашамиз, ин ша Аллоҳ!

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

20.02.2019й.