بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ақл ва Ҳаёт

43

Ҳаётни шакллантиришда инсонлар томонидан чиқариладиган қонунларга ўз таъсирини кўрсатадиган муҳит тўғрисида батафсил киришамиз. Муҳит ўраб олган, иҳота қилинган маъноларини англатади. Мисол учун ҳар бир минтақа жамиятидаги инсонлар шу жамиятдаги ўзларига хос маълум бир қобиққа эга эканликларини кўриш мумкин. Бу борада кўп юртларни, кўплаб шаҳарларни кўрган ва у ерлардаги инсонлар билан кўп марта муомилага киришган инсонлар тушунчага эгалар. Яъни ҳар хил юрт ва шаҳарлардаги одамлар бир-бирларидан муомила, яшаш тарзларида фарқли эканликларини кўриш мумкин. Булардан келиб чиқиб муҳитнинг шаклланишида нималар ўрин тутишини билиб олиш керак. Бу эса, муҳит тўғрисидаги аниқ тасаввур ҳосил қилинишига ёрдам беради.

Муҳит тўрт нарсадан, иқлим, шарт-шароит, урф ва анъана таъсирида шаклланади. Бу айтилганларга бирма-бир киришиб ўтамиз.

Иқлим: бу сўз луғавий жиҳатдан минтақа, ҳудуд, ўлка, маълум маънода об-ҳаво маъноларини билдиради. Истилоҳимизда асосан бирор минтақанинг об-ҳавосига нисбатан ишлатамиз. Мисол учун бирор ернинг об-ҳавоси ёмғирли бўлса, у ерга нисбатан иқлими ёмғирли, деб таъриф берамиз. Демак, иқлим бирор ҳудуднинг географик ўрнашишидан келиб чиққан, табиий жараёнларни ифодаловчи атамадир.

Шарт-шароит: луғавий маъноси ҳолат, вазият, тартиб-қоидалар. Шарт-шароит бирор минтақа одамлари тўғрисида айтилаётган бўлса, уларнинг яшаш ҳолатлари ва минтақадаги одамларнинг имкониятлари тушунилади. Мисол учун бир минтақанинг аҳолиси бой ва бошқа минтақанинг яшаш даражаси паст бўлиши мумкин.

Урф: луғавий маъноси эътироф, расм-русум, таомил. Маълум бир минтақанинг одамлари доимо амал қилиб келган маросим, одатлар ҳисобланади. Мисол учун ҳар хил маросимлар, тўй, аза.

Анъана: луғавий маъноси наслдан наслга ўтувчи қоида. Бу бирор оиланинг ёки шахснинг ўзи одатланган амалларини англатади. Мисол учун ҳунар, касб.

Бу нарсалар муҳитни шакллантирувчи омиллар ҳисобланиб, инсонларнинг бирор муаммога ечим беришларида ўз таъсирини кўрсатади. Ўз муҳитидан таъсирланган инсон бошқа муҳитдаги инсоннинг муаммосига адолатсиз равишда ечим бериши мумкин. Агар мустаҳкам, мукаммал фикрлар билан суғорилмас экан, инсон ўзи яшаётган жамият муҳитидан таъсирланиб қолиши табиийдир. Мукаммал фикрлар эса, Исломий фикрлардир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

11.04.2019й.