«Аҳли-Сунна вал-жамоа» истилоҳи

15 – қисм

Араб тилида “фирқа” сўзининг маъноси.

     Арабча “фирқа” сўзи бутунликнинг акси демакдир. Бу сўзнинг қўлланишига бир қанча мисоллар келтирамиз:

1. Араб нутқида:

а)  فَرَقه يَفْرُقُه فَرْقاً وفَرَّقه   – бирор нарсани бўлишди, бирор кишидан айрилди.

б) فَرَقَ للصلاح فَرْقا  – хайрли ишлар учун тақсимлади.

в) وفَرَّق للإِفساد تَفْريقاً  -бўлди ва зарарига бир биридан ажратди

г) التَّفَرّق للأَبدان – қисмларга бўлиб бўлиб ташлади ёки бутунни бўлак-бўлак қилиб парчалади

д) الافْتِراقَ في الكلام  – сўзлар ихтилофли чиқди

е) فَرَّقْتُ بين الرجلين فَتَفَرّقا  – икки одамни уруштирди

ж) فَرَق بين القوم يَفْرُق ويَفْرِق  – жамиятни бўлиб ташлади.

2. Қуръони Каримда:

فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

“…Ўзинг биз билан фосиқ қавмнинг орасини ажратгин”, деди.

                                                                                                                (Моида:25)

3. – Араб тилининг буюк филологлари асарларида:

Абу Ҳасан Али ибн Муборак ал-Лиҳёний ёзади:

وتَفَرَّق القوم تَفَرُّقاً وتَفْرِيقاً -“Одамлар гуруҳларга бўлинди”.

Абу Наср Исмоил ибн Ҳаммод ал-Жавҳарий (940, Фороб-1002 ёки 1008, Нишопур) араб тилининг луғатшуноси, “Тож ал-луға ва сиҳоҳ ал-арабийя” (қисқартирилган “Ас-Сиҳоҳ”) луғатининг муаллифи ёзади:

فَرَقْتُ بين الشيئين أَفْرُق فَرْقاً وفُرْقاناً وفَرَّقْتُ الشيءَ تَفْريقاً وتَفْرِقةً فانْفَرقَ وافْتَرَقَ وتَفَرَّق، والفُرْقة مصدرالافْتِرَاقِ

“ Мен икки нарсани фарқладим. Нарсани бўлакларга бўлдим. “Ал-Фурқъа” “ажралиб турди” ва “ажралиб чиқди” феълининг ноаниқ шаклидир”.

• “Таҳзиб ал-луға” нинг муаллифи Абу Мансур Муҳаммад ибн Аҳмад ибн ал-Азҳар ибн Талҳа ал-Азҳарий ал-Хировий ёзади:

الفُرْقة اسم يوضع موضع المصدر الحقيقي من الافْتِرَاقِ

• “Ал-Фирқа” –  “Ал-Ифтироқ” – каби бир маънода келади: ажралиб чиқди.
• 4. Араб тилининг изоҳли луғатларида:
• “Лисон ул-араб”да шундай ёзилади:

“Ал-Фирқа, ал-фирқату ва ал-фариқ – бўлинган нарсанинг қисмлари. Ал-Фирқа- одамларнинг бир гуруҳи, ал-фариқ –  одамларнинг бир тўдаси ва бўлинма.

“Мўъжам мақаайизу ал-луға” да шундай ёзилади:

والفِرْقُ والفِرْقةُ والفَرِيقُ: الطائفة من الشيء المُتَفَرِّق. والفِرْقةُ طائفة من الناس، والفَرِيقُ أَكثر منه

Фарақа – фарқланишни кўрсатувчи сўзнинг ўзаги.

Арабча “фирқа” сўзининг луғавий маъноларини таҳлил қилдик, энди ушбу сўзни Исломда қандай қўлланишини тушунтирамиз. Маълумки, мусулмонларнинг асоси ва туб негизини Ислом дини ташкил қилади. Ихтилофлар эса ё ижобий бўлади, ё қораланади.

Аллоҳ Таоло шундай дейди:

وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ

عَلَى الْعَالَمِينَ وَآتَيْنَاهُم بَيِّنَاتٍ مِّنَ الأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاَّ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمْ الْعِلْمُ

بَغْيًا بَيْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ثُمَّ جَعَلْنَاكَ

عَلَى شَرِيعَةٍ مِّنَ الأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ

“Батаҳқиҳ, биз Бани Исроилга китобни, ҳукмни ва Пайғамбарликни бердик, уларга пок нарсаларни ризқ қилиб бердик ва уларни оламлар ичида афзал қилдик. Ва Биз уларга (дин) иши ҳақида очиқ-ойдин баёнотлар бердик. Бас, улар ўзларига илм келганидан сўнг ўзаро ҳасад-адоват қилибгина ихтилофга тушдилар. Албатта Роббинг улар орасида қиёмат куни ихтилоф қилган нарсалари ҳақида ҳукм чиқарур. Сўнгра Биз сени (дин) ишида бир шариатга йўлладик. Бас, унга эргаш, билмайдиганларнинг ҳавои нафсларига эргашма”.   (Жосия: 16-18)

وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

“Ўзларига очиқ баёнотлар келганидан кейин бўлиниб ихтилофга тушганларга ўхшаш бўлмаганлар, ана ўшаларга улуғ азоб бордир”.      (Оли Имрон: 105)

مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوادِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

“(Ҳар бир нарсада) Унга қайтгувчи бўлароқ, У Зотга тақво қилинг, намозни тўкис адо этинг ва мушрклардан бўлманг. Динларида тафриқага тушган, гуруҳ-гуруҳ бўлиб олиб, ҳар бир фирқа ўз олдидаги нарсадан шод бўлганлардан (бўлманг).          (Рум: 31-32)

     Шундай қилиб, асос ва негиз Исломдир, у ўзи билан Ҳақ ва тўғри йўлни олиб юради. Аллоҳ Таоло бу динни аниқ эътиқод устига барпо қилди. Унга нисбатан бўлган барча ихтилофлар гуруҳларнинг пайдо бўлишига олиб келади. Гуруҳлар фақат шу тариқа пайдо бўлади. Ва бу ерда гап бир биридан фарқ қилувчи гуруҳлар ҳақида кетмаяпти, модомики бундай бўлганда умумий асосга мурожаат қилиб қайси бири тўғри, қайси бири нотўғри эканини билиб олиш мумкин эди. Аксинча, бу ерда гап ушбу гуруҳларнинг ислом дини масалалари билан боғлиқ бўлган ўзларининг дастурлари асосларидан фарқи ҳақида кетяпти. Масалан, ислом ақидаси ва унга алоқадор қарашларни ўрганиш дастури, ёки ҳадислар ва тарихий ривоятлар билан ўзаро боғлиқ усуллари каби.

     Тафовут Ислом дини қурилган асос устида, яъни ақида масалаларида, ёки иккиламчи масалаларда бўлиши мумкин.

а) эътиқод масаласида, яъни ақида масаласидаги тафовутга келсак, у ҳолда бу маломат қилинади ва гуноҳкор бўлади, чунки ақида фақат ва фақат қатъий далил устига қурилиши керак. Агар бирор бир масала қатъий бўлса, у қатъий далилга асосланиши керак, у ҳолда бу масалада ҳеч қандай тафовут ва ихтилоф бўлиши мумкин эмас.

б) иккиламчи масалалардаги тафовутга келсак, бу жоиз, шу шарт билан-ки, шаръий ижтиҳод асосида ҳукм ишлаб чиқиш билан ва нафсга эргашмаган ҳолда амалга оширилади.

     Ақида масаласидаги ихтилофга келсак, бу масалада баъзи инсонларда бартараф қилиниши керак бўлган ноаниқлик бор. Бундай ихтилоф қатъий масалаларда икки хил бўлади – Ислом ёки куфр. Бунга мисол қилиб мусулмонлар ўртасидаги ва друзлар, исмоилийлар, карматлар, ассасийлар, нусайрийлар, бахаийлар, бабаийлар, аҳмадиялар (кодиёнийлар) ва шунга ўхшаган тоифаларни мисол қилиб келтириш мумкин. Бу ердаги ихтилоф шуки, улар Аллоҳ Таоло инсонларга юбормаганларни пайғамбарлар деб ҳисоблашади. Ва бундай ихтилоф бу гуруҳларни Исломдан чиқаради. Кўриниб турибди-ки, бу гуруҳлар тўғрилик ва нотўғриликни аниқлашда ҳакам бўлиб чиқиб Исломдан ажралиб чиқдилар. Яъни  аниқлаш ўлчови – мезони Пайғамбаримиз с.а.в  бизга олиб келган ислом дини бўлди.

    Ақида масаласида бошқа йўналишда бўлган яна бир ихтилоф мавжуд. Ва бу йўналиш ақиданинг асослари бўлган иймонни ўзида ифодалайди. Бу Аллоҳга, Пайғамбар Муҳаммад с.а.в.га, фаришталарга, илоҳий китобларга, Охират кунига, Жаннат, Дўзах ва бошқа масалаларга бўлган қатъий иймон масаласидир. Аммо бу гуруҳлар ўз “ақидаларига” ақида ҳисобланмайдиган нарсаларни қўшиб олишди. Масалан, Аллоҳ Азза ва Жалла бизларга У – Роъуф, Роҳийм, Ғаффор, Самийъ, Басийр ва бошқа қатъий далиллар билан тасдиқланган барча исмларига иймон келтиришни буюрди. Аммо бу гуруҳлар Аллоҳ Таолонинг бу илоҳий сифатларини “тушунишга” ҳаракат қилишди ва уларни ҳис қилинувчи махлуқ – яъни инсонга хос бўлган сифатларга таққослашди ва ўзларининг мулоҳазаларида хатога кетишди. Бу эса уларни ҳозирда муҳокама қилинмаслиги керак бўлган муайян ғояларга олиб келди, ҳолбуки бу ғояларни бир ерга тўплаб бирлаштириш ёки бир неча асрлардан бери давом этиб келаётган можароларни ҳал қилиш осон эмас. Энг муҳими, биз булардан оладиган сабоғимиз шу бўлиши керак-ки – ақида кўп эмас битта бўлади, чунки ақида  бу – эътиқод ва қатъийлик демакдир.

Тушунишимиз керак бўлган нарса –кўп гуруҳлар бу масалада Шариат бизни муҳокама қилишни буюрмаган нарсаларни олиб киришди, чунки бундай муҳокама қилишлик Суннатнинг масалаларни муҳокама қилиш йўлига мос келмайди. Муайян масалалар борлигини тушуниш муҳимдир, чунки уни қабул қилиш ва унга амал қилиш орқали инсон мўъмин ва мусулмонга айланади.

Аллоҳнинг итоаткор қули Абу Молик.