Америка қўлида қурол бўлган давлатлар ўртасидаги кураш – унинг ҳақиқати ва кўлами?!
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ
Роя газетаси:
Америка қўлида қурол бўлган давлатлар ўртасидаги кураш – унинг ҳақиқати ва кўлами?!
Ҳасан Ҳамадон қаламига мансуб
Минтақада Америкага малай бўлган баъзи давлатлардан тез-тез баёнотлар эшитилиб қолади. Бу баёнотлар, гўё улар сиёсий қарорларини мустақил ўзлари чиқариб, дунёда биринчи давлат ҳисобланган Америка манфаатларига зид қарорларни ҳам қабул қилишаётгандай қилиб кўрсатади. Бу ҳолат Ҳижоз, Эрон, баъзида Туркия ва Миср каби Америка қўлида қурол бўлган давлатларда кўринади. Шу боис айни масалани ёритиб беришимиз зарур бўлиб қолди. Акс ҳолда, айрим мусулмон биродарларимизнинг чалғиб қолиши хавфи бор. Чунки улар айни давлатларнинг малайлигини, қарор соҳиби бўлган давлатларнинг уларга шундай баёнотлар беришга маълум даражада рухсат берганини билмай, уларнинг баёнотларига алданиб қолишлари мумкин.
Биринчи давлат ҳал қилувчи сўз эгасидир. Яъни, қўлидаги ушбу қурол давлатларни ҳаракатлантиришда, жойини ўзгартиришда, кўчиришда ҳамда шу биринчи давлат манфаати томон юргизишда қарор чиқарувчи давлат ҳисобланади. Қурол давлатларнинг биринчи давлатга ёки унинг қарорига қарши чиқишга ҳақлари йўқ. Чунки улар шу қарор эгаси қўлидаги бир қурол бўлиб, уларни майдондан чиқариб ташлашга ҳам, бекор қилишга ҳам, ўзи қилган ишнинг салбий оқибатларини уларга юклаб қўйишга ҳам қодир. Ҳатто иш бутунлай чаппасига кетиб, шу давлатларга зарар етказилиши ҳам мумкин, буни ҳозирги вақтда тушунса бўладиган бўлиб қолган.
Бироқ бу дегани айни давлатлар манфаатлари бирор масалада бир-бирларига тескари келмайди, дегани эмас. Йўқ, ҳар бир қурол давлатнинг манфаати қолган қурол давлатлар манфаатига зид келиб, ўртада зиддият келиб чиқиши мумкин. Аммо бу зиддият аввало ўша қарор эгаси бўлган биринчи давлат рухсат берган даражада, қолаверса, унинг манфаатига зид келмайдиган тарзда бўлади, албатта.
Бунга мисол тариқасида Эрон билан Саудия ўртасидаги зиддиятли баёнотларни келтиришимиз мумкин. Хабарларда айтилишича, Саудиянинг Яманда етакчилик қилаётган коалицияси матбуот воизи, Саудия мудофаа вазирлигининг энг муҳим маслаҳатчиси саналган генерал Аҳмад Асирий «Эрон минтақадаги хатти-ҳаракатини ўзгартириши ва қўшни давлатлар ишига аралашишни бас қилиши» вақти келди, деди. Сўнг у «Би-Би-Си»га берган интервьюсида халқаро коалицияга Эрон билан муомала қилиш учун янги стратегия керак бўлиб қолди, дея қўшимча қилди.
Шунингдек, Саудия ташқи ишлар вазири Одил Жубайр ҳам БМТ бош котиби Антониу Гутерреш билан учрашуви чоғида минтақа ишларига бўлган хорижий аралашув, хусусан, Эрон аралашувига чек қўйиш зарурлигини таъкидлади.
Трамп маъмурияти Эрон билан амалий зиддиятга киришиб, 25 нафар шахсга ҳамда Теҳроннинг регионал тармоқлари доирасидаги бир муассасага қарши янги санкцияларни жорий қилди. Буни Эроннинг яқиндаги ракета синовига ва «минтақа барқарорлигига таҳдид солувчи фаолиятлари»га жавобан белгилади.
Маълумки, Америка малайи бўлган қонхўр Башар Асад режими қулашга яқин келиб қолган эди. Шунда ўзи парда ортида туриб бошқариб, қўлидаги қуроллари ёрдамида билвосита уни ҳимоя қилиш лозим деб ўйлаб қолди. Сўнг ўзининг малайини ҳимоя қилиш учун Эрон, унинг Ироқ, Афғонистон ва бошқа давлатлардаги Ҳизб ва қуролли тўдаларидан ва бошқа давлатлардан иборат карталарини ўйинга киритди. Қўзғолонни йўлдан уриш учун ифлос маблағлар эгаси бўлган Форс Кўрфази давлатлари картасидан ҳам фойдаланди…. Бироқ бу қарталари иш бермади… Шунда такаббурлик, ўжарлик ва жинояткорликка тўла Россия қартасини, кейин ўлдирувчи заҳар билан заҳарловчи Туркия қартасини ўйинга киритди…
Ҳалаб мағлубияти ортидан қўзғолон билан боғлиқ ҳодисалардан сўнг ушбу қурол давлатлар ўртасида, Эрон, Россия ҳамда Саудия билан Эрон ўртасида даҳанаки жанг бошланди. Саудия билан Эрон ўртасидаги даҳанаки жанг Эронни минтақа ишларига бўлган аралашувлари борасида бўлди. Ваҳоланки, Ироқда, Шом ва Яманда бўладими, Эронни бунга тайёрлаган Қўшма Штатлардир. Ҳатто Америкага энг катта ёрдамларни кўрсатган ҳам мана шу Эрондир. Эрон бўлмаганида Америка исломий юртларда ботқоққа ботиб бўлган бўларди.
Гап шундаки, Америка манфаатлари Башар Асад режимини қулашга йўл қўймай, қудратда сақлаб қолишни ҳамда Шом қўзғолони ғалаба қозонмаслиги учун Сурия масаласини халқаро даражага олиб чиқмасликни талаб қилди. Шунинг учун Америка малайини сақлаб қолиш йўлида қодир бўлган барча қурол давлатларини йиғди. У Эрондан қўзғолонга қарши мазҳабпарастлик лойиҳасида фойдаланди ва уни мусулмонлар қонига белади, шу орқали Эроннинг ўзи ҳам муаммонинг бир қисмига айланиб қолди… Шунда Америка учун уни Суриядан чиқариш зарур бўлиб қолди ва Туркия картасини ишга солди. Чунки Эроннинг Сурияда қолиши, сиёсий ечимга олиб бормайди, аксинча, кризисни мураккаблаштирадиган томоннинг қолишини англатди.
Яманда ҳам шунга ўхшаш иш бўлди. Америка бошида Яманга кириб олиш учун Ҳусийларни ҳимоя қилиб, уларни заифлаштирмаслик ва ҳукуматда иштирок этишларини таъминлашга ҳаракат қилди. Аммо ҳокимиятга Салмон келиб, Саудия инглизларнинг эмас, балки америкаликларнинг малайига айлангач, Америка Ҳусийлар хавфсизлигини таъминлади. Масалан, Саудия ташқи ишлар вазири Одил Жубайр Ҳусий жамоалар Ямандаги жамият бирикмасининг бир қисмига айланганини таъкидлаб ўтди. Шундан сўнг, Америка Саудия зиммасига Яманда Ҳусийлардан ҳам кўпроқ энергия билан ишлаб, ҳеч қандай лойиҳага эга бўлмаган малайнинг (Ҳусийларнинг) тутган йўлидан кўра ишончлироқ ҳамда яманлик қабилалар рози бўладиган йўсинда Америка манфаатларини амалга оширишни юклади. Таъкидлаш жоизки, қачон қурол давлатлар орасида манфаатлар тўқнаш келиб қолганда шундай қилади. Бироқ бу Америка манфаатларига зид келмайдиган тарзда ва унинг розилиги билан бўлади… Ҳатто Америка улар ўйнайдиган ролларни ҳам қайта кўриб чиқиши ва ўз стратегиясини амалга ошириш учун ҳаммасининг ролини кучайтириб, орқадан туриб бошқариши, қўлидаги ҳамма қартани фақат ўз манфаатларини амалга ошириши учун ўйинга киритиши ҳам мумкин. Бу нарса ҳатто қурол давлатлар манфаатига зарар етказиши ҳам мумкин. Чунки биринчи давлатга қурол бўлишга уларнинг ўзлари рози бўлишган, улардан истаган пайт фойдаланиб, истаган пайт тубсиз жарликка улоқтиришини ва ўринларига бошқа карта олиши мумкинлигини билишади, бунга ўзлари рози бўлишган. Ана, Трамп маъмурияти, Эронга ядровий лойиҳаси ва уни қайта кўриб чиқиши билан таҳдид қилди. Ҳолбуки, шу масалада Эрон Америка билан хорларча битим тузиб, жуда кўп нарсадан воз кечган эди. Шунга қарамай, Трамп – мендан олдинги Барак Обама маъмурияти Эронга нажот чамбарагини ташлаган эди. Эрон «Ҳалокат жарлигига келиб қолган»да Америка келиб, 150 миллиардли битимги имзолаш орқали Эронни ҳалокатдан қутқарди, деди. Американинг бундай қилишига сабаб, ўша пайтда вазият шуни тақозо этган ва маълум ҳисоб-китоблар учун Эронни кучайтириш керак бўлган эди. Бироқ ҳозир вазият ўзгарди… Қурол сифатида хизмат қилувчи, ҳар хил рол бажарувчи турли хил давлатлар кўпайди. Натижада, Эронни деярли улушга насибадор қилишга эҳтиёж қолмади, балки улуш бошқасига берилиши ва Америка Эронга асло бирор нарса бермаслиги керак бўлиб қолди. Америкада чиқадиган «Foreign Policy» журнали Қўшма Штатларнинг ташқи сиёсатига ва унинг Ўрта Шарқ бойликларига кўз олайтиришига тўхталиб ўтди. Журналда ёзувчи Майкл Клэр ўзининг сиёсий таҳлилий мақоласида президентлик сайловига республикачилардан номзод Дональд Трампнинг минтақа нефтини ўғирлашга қарор қилаётгани ҳақида ёзади. Шунингдек, журнал Ўрта Шарқ нефтини қўлга киритиш сиёсати Америкада ўнлаб йиллардан бери давом этаётган баҳс эканини, Трамп агар сайловда ғолиб чиқиб, президентлик лавозимига ўтиргудек бўлса, Ироқ нефтини эгаллашга қизиқаётгани ҳақида унинг ўзи кўп гапирганини ҳам келтириб ўтди.
Америка қўлида қўғирчоқ бўлишга рози бўлган давлатларнинг асл башараси, аҳволи мана шу. Шундай бўлгач, Эрон ва Саудия ўзлари сигир каби соғилаётган, улардан тўлов талаб қилинаётган бўлсаю улар қайси манфаат ҳақида гапиришмоқда?!
Роя газетасининг 2016 йил 8 феврал чоршанба кунги 116-сонидан
