Қасддан очилган рўза тўғрисидаги саволга жавоб
Қасддан очилган рўза тўғрисидаги саволга жавоб
Ижтимоий тармоқлардан бирида Ibrohim исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.
Савол:
Ассалому алайкум. Саволим қуйидагича. Биламизки, рамазонда рўзасини билиб туриб, яъни қасддан очиб юборган одам кетма-кет 60 кун каффорат тутиб бериши керак бўлади. Шу ҳукмнинг далилини тушунтириб берсангиз?
Жавоб:
بسم الله الرحمن الرحيم
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)
Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи. Рўзани бузувчи амалларни Аллоҳ Таъоло Қуръонда учта деб белгилаган.
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ
“Энди улар билан (рўза кечаларида ҳам бемалол) қовушингиз ва Аллоҳ сизлар учун ёзган нарсани (фарзандни) талаб қилингиз! Ва то тонгдан оқ ип қора ипдан ажраладиган пайтгача еб-ичаверинглар. Сўнгра кечгача рўзани бенуқсон қилиб тутинглар!” (Бақара. 187)
Бундан ташқари яна баъзи ҳолатлар ҳам борки, уларда рўза очилади. Масалан, аёл кишида ҳайз ёки нифос қони келиши, эркак ўз қўли билан шаҳватини қондириши (онанизм), ейиш – ичиш ҳукмидаги ҳолатлар, атайин ўзини мажбурлаб қайт қилиш ва бошқ….
Аввало шуни таъкидлаб ўтиш керакки, рўзадор эканини билиб туриб уни очиб юборган одам албатта Аллоҳга тавба қилиши, ундан кечирим сўраши лозим. Бу тўғрида қуйидагича ваъийд келган.
ان رسول الله صلى الله عليه و سلم قال : من أفطر يوماً من رمضان من غير رخصة ولا مرض لم يقضه عنه صوم الدهر كله وإن صامه
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Ким Рамазонда бирон узрсиз, ёки касалликсиз рўзасини очиб юборса, агарчи бир аср рўзасини тутиб берса ҳам, аввалгининг ўрнига ўтмайди”. Абу Довуд ривояти. Саҳиҳ.
Рамазон ойида тутилган рўзани қасддан, рўзадор эканини ўзи билган ҳолида очиб юборган одам қилиш керак бўлган каффорат тўғрисида қуйидаги ҳадис келган.
من حديث أبي هريرة قال: بينما نحن جلوس عند النبي صلى الله عليه وسلم؛ إذ جاءه رجل فقال: يا رسول الله، هلكت، قال: ما لك؟ قال: وقعت على امرأتي وأنا صائم، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: هل تجد رقبة تعتقها؟ قال: لا، قال: فهل تستطيع أن تصوم شهرين متتابعين؟ قال: لا، فقال: فهل تجد إطعام ستين مسكيناً؟ قال: لا. قال: فمكث النبي صلى الله عليه وسلم فبينا نحن على ذلك أُتِيَ النبي صلى الله عليه وسلم بعرق فيه تمر -والعرق المكتل- قال: أين السائل؟ فقال: أنا، قال: خذ هذا فتصدق به، فقال الرجل: أعلى أفقر مني يا رسول الله، فوالله ما بين لابتيها -يريد الحرتين- أهل بيت أفقر من أهل بيتي. فضحك النبي صلى الله عليه وسلم حتى بدت أنيابه، ثم قال: أطعمه أهلك
Абу Ҳурайра айтади: Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларида ўтирган эдик, бир киши келди ва “Эй Росулаллоҳ, мен ҳалок бўлдим” деди. Росулуллоҳ “Нима бўлди” деб сўрадилар. У одам “Рўзадор ҳолатимда аёлимга ётиб қўйдим” деди. Росулуллоҳ “Озод қилишга бирон қулинг борми?” деб сўрадилар, у киши “Йўқ” деди. Росулуллоҳ “Икки ой кетма-кет орасини узмасдан рўза тутишга қодирмисан?” дедилар. У одам “Йўқ” деди. Росулуллоҳ “Олтмишта мискинни тўйдиришга қодирмисан?” деб сўрадилар. У “Йўқ” деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам жим бўлиб қолдилар. Шу ҳолатда ўтирган эдик Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламга бир идишда ҳурмо олиб келиб қолишди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам “Ҳалиги савол сўраётган қани?” деб сўрадилар. Ҳалиги киши “Мен шу ердаман” деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам “Мана буни ол ва садақа қил” дедилар. У одам эса, “Эй Росулаллоҳ мендан кўра фақирроқ одам борми, менинг оиламдан кўра фақирроқ оила борми?” деди (Бу билан у “ўзим фақир бўла туриб садақа қиламанми?!” деди). Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам кулиб юбордилар ва “Бўлмаса буни оилангга едир” дедилар. Муттафақун алайҳ.
Ушбу ҳадисдан билиндики, Рамазонда очиб юборилган рўзанинг каффорати имкон бўлса аввал битта қулни озод қилиш (бугунги кунда бунинг иложи йўқ). Бунга имкон бўлмаса, кетма-кетма олтмиш кун рўза тутиб бериш, агар бунга ҳам имкон бўлмаса олтмишта мискинни тўйдириш экан.
Энди ушбу ҳолат тўғрисида мўътабар тўртта мазҳаб мужтаҳидларининг раъйларини кўриб чиқамиз.
Ҳанафий мазҳабининг энг мўътабар китобларидан “Бадоиъус Саноэъ” да ва Моликий мазҳабининг катта фиқҳий китобларидан бири “Алмуғний Аллабийб” да қуйидагича маъноларни айтилган: Имом Аъзам Абу Ҳанифа ва Имом Молик роҳимаҳумаллоҳларнинг мазҳабига кўра, Рамазон ойида рўзасини қасддан очиб юборган одам, хоҳ ейиш-ичиш биланми, ёки хоҳ аёлига яқинлик қилиб қўйиш биланми фарқсиз, бузган рўзасини ўрнига албатта қазо тутиб беради ва қилган жиноятини жазоси сифатида каффорат ҳам адо қилади. Каффоратни юқорида ҳадисда келган тартиб бўйича қилади.
Уларнинг бу фикрга далиллари қуйидагича:
عن أبي هريرة أن رجلا أفطر في رمضان فأمره رسول الله — صلى الله عليه وسلم — أن يكفر بعتق رقبة أو صيام شهرين متتابعين أو إطعام ستين مسكينا فقال : لا أجد فأتى رسول الله — صلى الله عليه وسلم — بعرق تمر قال : خذ هذا فتصدق به فقال : يا رسول الله ما أجد أحوج مني . فضحك رسول الله — صلى الله عليه وسلم — حتى بدت أنيابه ، ثم قال : كله
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу айтадилар: Бир одам Рамазонда рўзасини очиб юборибди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга бир қул озод қилиб, ёки олтмиш кун кетма-кет рўза тутиб, ёки олтмишта мискинни тўйдириб каффорат тўлашни буюрдилар. У одам эса, бу ишларни қила олмаслигини айтди. Шу пайт Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламга бир идишда ҳурмо олиб келишди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳалиги одамга “Мана буни олгин ва садақа қилгин” дедилар. У одам “Эй Росулаллоҳ бу нарсага ўзимдан кўра муҳтожроқ одам бормикин?!” деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам кулиб юбордилар ва “Бўлмаса ўзинг еявер” дедилар. Молик “Муваттоъ”да ва Абу Довуд “Сунан”да ривоят қилишган. Саҳиҳ. Абу Довуд йўлига кўра ҳасан.
Аввалги мужтаҳидлардан Ато, Саврий, Авзоъий, Исҳоқ, Зўҳрий, Ҳасан ва Абу Саврлар мазкур раъйни айтишган.
Имом Шофеъий ва Имом Ахмад мазҳабларига кўра эса, Рамазонда фақат аёлига яқинлик қилиб қўйган одамгина каффорат адо қилиб, ейиш-ичиш ва бунинг ҳукмидаги ишларни қилган одам каффорат тўламайди дейишган. Бу раъйга Шофеъий ва Ҳанбалийлардан ташқари Саъийд ибн Жубайр, Нахаъий, Ҳаммод, Ибн Сирийн ва Довуд Зоҳирийлар қўшилишган. Уларнинг далиллари юқоридаги муттафақун алайҳ ҳадис бўлиб, ушбу мужтаҳидлар “одам модомики жиноят қилмагунча ҳар қандай жазодан ҳоли бўлади, яъни инсоннинг зиммаси аслида покдир. Зиммага адо қилишни вожиб қилаётган жиноят эса аёлига яқинлик холос эканини ҳадис айтиб турибди, яъни ҳадисда фақат аёлига жимоъ қилган одам зикр қилиняпти, ейиш-ичиш ҳақида гапирилгани йўқ, шунинг учун каффорат тўловини адо қилиш фақат аёлига яқинлик қилганга вожиб бўлади” деган раъйни айтишган.
Бу тўғрида менинг раъйим. Юқоридаги иккала ҳадисни кўрадиган бўлсак, Рамазон ойида ҳар қандай ҳолатда бўлишидан қатъий назар – ейиш, ёки ичиш, ёки аёлига яқинлик қилиш кабилар билан бўладими фарқсиз – рўзасини ўзи билиб туриб, қасддан очиб юборган одам, албатта гуноҳкор бўлади, унга тавба қилиш, Аллоҳдан гуноҳини кечиришини сўраши вожиб. Ва бу одам, албатта, каффорат амалларидан имкон қилганини адо қилиши ҳам вожиб бўлади. Молик ва Абу Довуд ривоят қилган ҳадис саҳиҳ ва ҳасан даражада бўлганини эътиборга олсак, фиқҳда саҳиҳ ҳадис ҳам, ҳасан ҳадис ҳам далил қилиш учун яроқли ҳисобланади. Ва мазкур ҳадисда Рамазонда рўзасини очиб юборган одам ҳақида гапириляпти, аёлига яқинлик қилиб қўйган, деган маънога қайдланаётгани йўқ. Бухорий ва Муслимнинг ҳадисига Молик ва Абу Довунинг ҳадиси шоҳид бўлиб, уни тўлдириб келяпти.
Ушбулардан билиндики, Рамазон ойида рўзасини қасддан очган одам имкон қилса олтмиш кун кетма-кет рўза тутиши, агар бунга имкон қила олмаса олтмишта мискинни тўйдириши керак. Валлоҳу аълам.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим
17.07.2016й
