Асосий муаммонинг ечими
بسم الله الرحمن الرحيم
Асосий муаммонинг ечими
5— қисм
Инсон қаердан келди?
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ
(Қасамки), Биз инсонни (яъни Одам алайҳис-саломни) лойнинг мағзидан яратдик. (Мўъминун:12)
Уни нима кутяпти?
ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ
"Сўнгра, албатта, сизлар бундан кейин ўлгувчисизлар. Сўнгра, албатта, сизлар қиёмат куни қайта тирилтирилувчисизлар". (Мўъминун:15,16)
Нима учун яратилди?
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
"Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим". (Ваз-зариёт:56)
Бунинг натижаси нима?
فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً
"Агар Мен томонимдан сизга ҳидоят келганида ким ҳидоятимга эргашса, у адашмас ва бадбахт бўлмас. Ким менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз".(Тоҳа:123-124)
Инсон қаердан келди? Уни нима кутяпти? У қандай мақсад учун яратилди?
Инсон ҳаётидаги асосий муаммо — унга бу ҳаётнинг ҳақиқати, бу дунё ҳаётининг ундан олдинги ва кейинги нарсаларга алоқаси ҳақида умумий фикр беришлик билан ечилади. Асосий муаммонинг ечими топилган тақдирдагина бошқа муаммоларни ечиш осон бўлиб қолади.
Инсоннинг асосий ва иккинчи даражали муаммолари
Инсон қорнининг ёки бошқа эҳтиёжларининг ғамида ҳайвонга ўхшаб яшаши мумкин эмас. Унинг олдида бу ҳаётдан лаззатланиш мақсади ётмаслиги керак, зеро лаззатланиш инсонга охират дунёсида ваъда қилинган:
وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ
"…Сизга у (жаннатда)кўнглингиз иштаҳа қилган нарса бордир ва сизга унда орзу қилинган нарсангиз бордир". (Фуссилат:31)
يُطَافُ عَلَيْهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
"Уларга тиллодан бўлган товоқлар ва қадаҳлар айлантирилур. У ерда кўнгил иштаҳа қиладиган ва кўзлар лаззатланадиган нарсалар бордир. Сизлар у ерда абадий қолурсизлар". (Зухруф:71)
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло бу дунёда барча инсонлар учун ризқ тайин қилди, шунинг учун бу дунёда яшашдан мақсад шу ризқни қўлга киритиш деб даъво қилишлик нотўғри, чунки бу фақат яшаш учун зарур бўлган восита холос:
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
"Ёки улар Роббингнинг раҳматини тақсимлайдиларми? Биз ҳаёти дунёда уларнинг ораларида маишатларини тақсимладик ва баъзилари баъзиларини хизматкор қилиб олишлари учун айримларининг даражаларини даражаларидан устун қилиб қўйганмиз. Роббингнинг раҳмати улар жамлайдиган нарсадан яхшидир". (Зухруф:32)
Пайғамбар с.а.в. шундай деди:
نَفَثَ رُوحُ الْقُدُسِ فِي رُوعِي أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَوْفِيَ رِزْقَهَا وَأَجَلَهَا وَمَا قُدِّرَ لَهَا
"Жаброил фаришта ушбу сўзларни кўнглимга жо айлади: "Ҳар бир жон ризқини ва ўзига тақдир қилинган нарсаларни қўлга киритмасидан ажали етмайди". (Абу Нуайм)
Агар инсон Аллоҳ Таолонинг осмонлар ва ерлар устидаги нарсаларнинг Эгаси эканлигини, Унинг ягона Яратувчиси эканлигини, қандай ҳоҳласа шундай қилишини англаб етса:
يَهَبُ لِمَنْ يَشَاء إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَن يَشَاء الذُّكُورَ ، أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَن يَشَاء عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ
"Осмонлару ернинг мулки Оллоҳникидур. У Зот ҳоҳлаган нарсасини яратур. У Зот ҳоҳлаган кишисига қизлар ҳадя этур ва ҳоҳлаган кишисига ўғиллар ҳадя этур. Ёки уларни жуфтлаб ўғил-қиз қилиб берур ва ҳоҳлаган кишисини туғмас қилур. Албатта, У Зот ўта билгувчи ва ўта қодирдур". (Шуаро: 49-50)
Бу оятларнинг маъносини англаган инсон учун фарзанд ҳаётнинг асосий дарду-ташвиши бўла олмайди.
نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ
Биз уларни ҳам, сизларини ҳам ризқлантирамиз (Исро:31)
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таолонинг бу сўзларини тушуниб етаркан, инсон фарзандларининг моддий фаровонлиги устида ҳаддан ташқари ташвишланишни тўхтатади.
نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ
"Ораларингиздаги ўлимни биз белгилаганмиз ва Биз ожиз эмасмиз". (Воқеа:60)
Бу оятларни ўқир экан, инсон ўлимни ўйлаб сиқилмайди ва ўз ҳаёти учун қўрқмайди. Инсон бу оятларни ўқир экан, қилган гуноҳлари туфайли мусибатлар келишини тушунади:
وَمَا أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ
"Сизга қайси бир мусибат етса, бас, ўзингиз қилган касбдандир ва У Зот кўпини авф қилур". (Шуаро:30)
Ва бу мусибатлардан гуноҳлардан тийилиш орқали халос бўлишини тушуниб етади. Агар у бошига тушган мусибатларни гуноҳлари туфайли эмаслигини билса, ўтмишда қилган ишларига пушаймон бўлмасдан, бу унга қочиб қутулиб бўлмайдиган ва унга битилган тақдир эканлигини тушунади. Инсонга фақатгина Аллоҳ Таолонинг буйруқларига бўйинсуниб, қайтариқларидан чекинган ҳолда яшашига тўғри келади.
Қачонки инсон бу Оламларнинг Яратувчиси — Аллоҳ Таолонинг борлигига ишонч ҳосил қилса, у Аллоҳ Таолонинг буюклигини, қудратини, илмини ва ҳикматини англаб етади. У инсон заифлигининг табиий тўсиқларини енгиб ўтар экан, ўзининг Аллоҳ Таолонинг ёрдами билан қанчалик кучли бўлганини тушунади. Шундагина инсон ҳаётини Аллоҳ Таолодан бошқа ҳеч кимдан қўрқмасдан яшашни бошлайди. У гўёки мумкин бўлмаган ишларни ҳам қилишга тайёр бўлиб қолади. Расулуллоҳ с.а.в.нинг саҳобалари шундай эди. Уларнинг қувватлари шу қадар эдики, ўша пайтда барча мумкин бўлган воситалар билан исломни бутун инсониятга етказиш йўлида доимий ҳаракатда бўлиб чарчоқ нималигини билмадилар.
Қачонки инсон нусрат ва ғалаба фақат Аллоҳ Таолодан келишини билса:
وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِندِ اللّهِ
"Нусрат азиз ва ҳакам Аллоҳнинг ҳузуридандир". (Оли Имрон: 126)
Натижа Оллоҳдан эканлигини билган инсон ўзига Аллоҳ Таоло юклаган мажбуриятларни комил ишонч билан бажаришга киришади, шунинг учун у Аллоҳга таваккул қилади, нусрат ва ғалабани Аллоҳдан сўрайди.
Фойда ва зарар Аллоҳнинг қўлида эканлигини тушунса, инсон хотиржам бўлади. Чунки барча одамлар тўпланиб унга зарар етказмоқчи бўлса-ю, Аллоҳ бу нарсани унга тақдир қилиб ёзмаган бўлса, улар ҳеч нарса қила олмайдилар. Агар барча одамлар тўпланиб унга бирор нарсада фойда келтиришмоқчи бўлишса, Аллоҳ Таоло тақдир қилиб белгилаган нарсадан ошиқча бирор нарса бера олмасликларини яхши тушунади. Шунда инсон бутун умидини Аллоҳга боғлайди, фақат Ундангина қўрқади, чунки У — еру омонлар ва уларнинг ичидаги барча нарсаларнинг ҳақиқий Ҳукмдоридир. Фақат Угина бериши ёки олиб қўйиши мумкин.
Буларнинг барчасини тушуниб етаркан, инсон ўз келажаги учун хотиржам бўлади ва ҳар бир ишда унинг учун хайр-яхшилик борлигини билади. Агар унга мусибат етса, сабр қилади, албатта, бунинг орқасида унинг учун яхшилик бор. Инсон қилган сабри ва шукри учун Аллоҳдан қўшимча мукофотга эга бўлади. Бу нарсага фақат ҳаётидаги асосий муаммосини тўғри ечиб Аллоҳ Таолога иймон келтирган инсонгина эришиши мумкин. Инсонга бир мусибат етар экан, у орқали зарар кўрса ҳам, унинг ортидан келадиган яхшиликка ишонади.
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ
"Сизга ёқмаса ҳам жанг қилишингиз фарз қилинди. Шоядки ёқтирмаган нарсангиз сиз учун яхши бўлса. Ва шоядки ёқтирган нарсангиз сиз учун ёмон бўлса. Аллоҳ билади, сиз билмайсиз". (Бақара:216)
Шундай қилиб, инсоннинг асосий ташвиши бу — вақтинчалик дунё эмас, балки Охират ҳаёти бўлади. Агар у бу ўткинчи дунёдан бирор нарсага эришмоқчи бўлса ҳам, бу дунёдаги ҳамма нарса Аллоҳ Таолога тегишли эканини англайди.
مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِندَ اللّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ
"Ким бу дунё савобини истаса, билсинки, Аллоҳнинг ҳузурида ҳам бу дунёнинг, ҳам у дунёнинг савоби бордир. Ва Аллоҳ эшитувчи ва кўрувчи Зотдир". (Нисо:134)
Агар инсон бу ўткинчи дунёсини охират дунёсидан афзал кўрса, ҳалок бўлишини тушунади:
مَن كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لاَ يُبْخَسُونَ ، أُوْلَـئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُواْ فِيهَا وَبَاطِلٌ مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ
"Кимки бу дунё ҳаётини ва унинг зийнатини ҳоҳласа, бу борадаги амалларининг (самараси) ни тўлиқ берурмиз. Улар бунда камситилмаслар. Ана ўшаларга охиратда дўзах оловидан бошқа ҳеч вақо йўқдир. Бу дунёда қилган ишлари ҳабата бўлди ва қилган амаллари ботил бўлди". (Ҳуд:15-16)
У бу ҳаётини Роббиси билан учрашиши умидида яшаши кераклигини тушунади:
فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا
"Бас, ким Роббисига рўбарў келишини умид қилса, яхши амаллар қилсин ва Робби ибодатига биронтасини шерик қилмасин". (Қахф:110)
У Роббиси билан учрашишга умид қилмайдиган ва Роббиси истаганидек амал қилмайдиганлар, ўзларининг бутун интилишлари ва мўлжалларини бу дунёсига йўналтирганлар билан бирга бўлишдан қўрқади:
إَنَّ الَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَاءنَا وَرَضُواْ بِالْحَياةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّواْ بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ ، أُوْلَـئِكَ مَأْوَاهُمُ النُّارُ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ
"Албатта, Биз ила мулоқот бўлишини умид қилмаганлар ва бу дунё ҳаётидан рози бўлиб, у билан хотиржам қолганлар ҳамда оятларимиздан ғофил бўлганлар. Ана ўшаларнинг жойлари қилган касблари туфайли жаҳаннамдир". (Юнус: 7, 8)
Инсон бу дунёдаги барча нозу-неъматлар Аллоҳ Таолога тегишли эканини ва буларнинг барчаси вақтинчалик эканлигига ишонади:
وَمَا أُوتِيتُم مِّن شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ
"Ва сизга берилган нарсалар бу дунёнинг матоҳи ва зийнати холос. Аллоҳнинг ҳузуридаги нарса яхшироқ ва боқийдир. Ақл ишлатмайсизларми?" (Қасос:60)
Хўш, буларнинг барчасидан сўнг инсон ғамгин бўладими? Иймон келтирган, солиҳ амаллар қилган ва Исломга даъват қилган инсонларни иккинчи даражали муаммолар ташвишлантирадими?"
Махсус Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот идораси радиоси учун
Абу Муҳаммад (Халифа Муҳаммад)
