ЕВРОПА САММИТИ: НАТО ПОЙДЕВОРИДАГИ ДАРЗЛАР

2026 йилнинг 4 май куни Арманистон пойтахти Ереван шаҳри муҳим сиёсий воқеликка мезбонлик қилди. Европа Сиёсий Ҳамжамиятининг навбатдаги саммитида қитъа етакчилари мудофаа соҳасидаги мустақилликка эришиш ҳамда Канада билан стратегик ҳамкорликни кучайтириш масалаларини марказий мавзу сифатида кун тартибига қўйдилар.

Европа Сиёсий Ҳамжамияти — қитъа раҳбарларининг йилига икки марта фикр алмашадиган нуфузли форуми ҳисобланади. Ушбу майдон 2022 йилда, Россиянинг Украинага тажовузидан сўнг, Эммануэль Макрон ташаббуси билан Россияга қарши фронт сифатида тузилган эди. Бироқ вазият ўзгарди: эндиликда форум Трамп маъмурияти олиб бораётган АҚШ сиёсатига нисбатан ўзига хос «мухолиф» тузилмага айланди. Европа Иттифоқи доирасида ягона сиёсий иродани намойиш эта олмаган етакчилар, айни шу платформа орқали глобал муаммоларга нисбатан муштарак позиция шакллантиришга уринмоқдалар.

Мазкур жараённи Франциянинг Европани бирлаштириш йўлидаги навбатдаги «ямаб-тузатиш» уриниши сифатида баҳолаш мумкин. Париж иқтисодий соҳада Германиянинг қудрати билан тўқнаш келаётган бўлса-да, сиёсий ва мафкуравий жиловни ўз қўлида сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда. Эътиборли жиҳати шундаки, «Кўмир ва пўлат иттифоқи»дан тортиб, замонавий Европа Иттифоқигача бўлган энг йирик ташаббуслар айнан Франция томонидан илгари сурилган. Агар Париж Берлинни ўз режаларига мослаштира олса, бутун қитъа бўйлаб ушбу ғояларни амалга ошириш учун йўл очилади.

Саммит манзили сифатида Арманистоннинг танланишида теран геосиёсий маъно бор. Зеро, бу ҳудуд анъанавий равишда Россия таъсир доираси ҳисобланса-да, бугун АҚШ ҳам у ерда ўз назоратини ўрнатишга интилмоқда. Европа Кенгаши раиси Антонио Кошта Еревандаги нутқида Европа Иттифоқининг Арманистон билан алоқаларни чуқурлаштириш ниятини очиқ баён этди. Маълумот ўрнида айтиш жоизки, Арманистон 2017 йилда ЕИ билан стратегик шериклик ўрнатган ва ўтган йили расман аъзоликка даъвогар эканини маълум қилган эди.

Европа Иттифоқи Ереванни ўз томонига оғдириш орқали минтақада Россия ва АҚШ билан бўлган геосиёсий рақобатда устунликка эришмоқчи. Бироқ Москва бу вазиятга шунчаки томошабин бўлиб тура олмайди. Владимир Путин Европа Иттифоқи ва Евроосиё Иқтисодий Иттифоқига бир вақтда аъзоликни мутлақо имконсиз деб баҳолади. Россия учун 2014 йилда асос солинган ушбу иттифоқ нафақат сиёсий, балки ҳаётий муҳим бозордир. 180 миллионлик истеъмолчи ва 5 триллион долларлик ЯИМга эга бўлган бу тизим орқали Россия ўз маҳсулотларини Беларус, Қозоғистон ва Қирғизистон каби давлатларга эркин экспорт қилиб келмоқда.

Россия Арманистонни ўз таъсир доирасида ушлаб қолиш учун иқтисодий дастаклардан унумли фойдаланмоқда. Ҳақиқатан ҳам, Арманистон иқтисодиёти ҳанузгача деярли тўлиқ Москвага боғлиқ. Ҳозирда Россияда 70 мингга яқин арман мигранти меҳнат қилмоқда, икки миллиондан зиёд арман миллатига мансуб фуқаролар эса Россия Федерациясида доимий истиқомат қилади — бу Арманистон умумий аҳолисининг қарийб учдан икки қисми демакдир. Шунга қарамай, Ереван расмийлари Москвадан узоқлашишга ва Ғарб билан яқинлашишга интилмоқда. Брюссель эса бу имкониятдан ўз манфаатлари йўлида фойдаланиб қолишга ошиқмоқда.

Жорий геосиёсий манзаранинг энг диққатга сазовор жиҳати — Европанинг АҚШ васийлигидан қутилишга бўлган қатъий ҳаракатидир. Европа Комиссияси раиси Урсула фон дер Ляйен қитъанинг мустақил мудофаа тизимига бўлган эҳтиёжини урғулади. Эммануэль Макрон эса европаликлар ўз тақдирини мустақил белгилай бошлаганини ва ҳарбий харажатларнинг оширилиши бу йўлдаги муҳим қадам эканини мамнуният билан таъкидлади.

Ушбу кескин баёнотлар АҚШнинг Германиядаги ўз қўшинларини қисқартириш ҳақидаги қарори фонида янграмоқда. Канцлер Мерцнинг Вашингтонни Эрон билан бўлаётган урушда европаликлар билан маслаҳатлашмаганликда айблаши Трампнинг ғазабини қўзғатди. Авваллари Вашингтон билан яқин бўлган Мерц эндиликда Оқ уйнинг Эрон стратегиясини тушунмаслигини ва бу уруш «бутун бир миллатни (АҚШни) камситаётганини» очиқ айта бошлади. Бу эса Берлиннинг ташқи сиёсий йўналиши Евроцентризм томон ўзгарганидан далолат беради.

НАТО пойдеворида ҳақиқий дарзлар пайдо бўлди. Трампнинг «НАТО керак бўлганда йўқ эди, энди бизга умуман керак эмас» деган баёноти ва Гренландия оролини эгаллаш ҳақидаги иддаолари альянс ичидаги зиддиятларни энг юқори нуқтага олиб чиқди. Европалик етакчилар Трампнинг Эрон билан бўлаётган тўқнашувда мағлуб бўлишини исташмоқда; зеро, мағлубият унинг Гренландия борасидаги иштаҳасини жиловлаши мумкин. Ўз навбатида, Брюссель Ҳурмуз бўғозини назорат қилишда Вашингтонга кўмаклашишдан бош тортди. Асосий важ, бу уруш режалари европаликлар билан маслаҳатлашилмай тузилганлиги сифатида кўрсатилди.

Энг ҳайратланарли жараён эса Канаданинг АҚШ сиқувидан қочиб, Европадан паноҳ излаётганидир. Бош вазир Марк Карни Американи «манфаатпараст ва ваҳший дунё» деб атаб, Канаданинг АҚШнинг 51-штатига айланишига қатъиян қарши чиқди. Тарихга назар солсак, Канада 1867 йилда ташкил топган илк даврлариданоқ Британия ва Франция кўмагида АҚШ томонидан ютиб юборилишидан сақланиб қолган эди. Бугун тарих такрорланмоқда: Канада яна Европа ҳимоясига муҳтож бўлиб турибди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, Совет Иттифоқи парчаланиши билан ўз фаолиятини тўхтатиши лозим бўлган НАТО бугун чуқур инқироз кўчасига кириб қолди. Америка ушбу альянсдан фақат Европа устидан ҳукмронлик қилиш қуроли сифатида фойдаланиб келди. Эндиликда Вашингтон мудофаа харажатларини аъзо давлатлар зиммасига (ЯИМнинг 5 фоизи миқдорида) юклаш орқали ўз молиявий юкини енгиллаштирмоқчи. НАТОнинг парчаланиши дунё ҳамжамияти учун нажот бўлиши мумкин. Зеро, мазкур «салибчилар блоки» Афғонистондаги 20 йиллик фожиалар ва вайронгарчиликларнинг асосий сабабчиси бўлган эди. 2021 йилда Афғонистондан мағлуб ва хор бўлиб чиққан бу тузилманинг ички инқирози инсониятни янги бахтсизликлардан халос этиши муқаррар.

Устоз Асъад Мансур

Роя газетасининг 2026 йил 20 май, чоршанба кунги 600-сонидан