Franklin Templeton: Американинг геосиёсий стратегиясидан навбатдаги қадам

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Американинг Franklin Templeton инвестиция компанияси Ўзбекистон Миллий инвестиция фондини (UzNIF) расман бошқаришга киришди. UzNIF халқаро инвестицияларни жалб қилиш ва мамлакат капитал бозорини ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон президентининг 2024 йил 27 августдаги қарори билан ташкил этилган бўлиб, 18 та асосий давлат корхоналарининг 20 фоиздан 40 фоизгача улушларига эга.

– «Навоийазот», 25%;

– «Ҳудудий электр тармоқлари», 40%;

– «Иссиқлик электр станциялари», 25%;

– «Халқ банки», 30%;

– «Ўзбекгидроэнерго», 20%;

– Микрокредитбанк, 40%;

– «Ўзбектелеком», 25%;

– «Тадбиркорликни ривожлантириш банки», 25%;

– «Ўзбекистон ҳаво йўллари», 25%;

– Uzbekistan Airports, 25%;

– «Темирйўлинфратузилма», 25%;

– «Ҳудудгазтаъминот», 40%;

– «Тошшаҳартрансхизмат», 25%;

– «Ўзбекистон почтаси», 25%;

– «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари», 40%;

– «Ўзбекистон Республика товар-хом ашё биржаси», 40%;

– «Ўзбекинвест», 20%;

– «Ўзсувтаъминот», 40%.

UzNIF активларининг умумий қиймати 1,68 миллиард долларни ташкил этади ва фонднинг ягона акциядори давлат ҳисобланади.

Franklin Templeton эса 1947 йилда Нью-Йоркда ташкил этилган, активларни бошқариш бўйича дунёдаги энг йирик компаниялардан бири. Бош қароргоҳи Калифорниянинг Сан-Матео шаҳрида жойлашган бу инвестиция гигантининг айланмаси 1,4 триллион долларни ташкил этади, 30 дан ортиқ мамлакатда фаолият юритиб, 9 мингдан ортиқ ходими бутун дунё бўйлаб мижозларга хизмат кўрсатади ва фондларни бошқаришда катта тажрибага эга.

2023 йил 28 март куни Franklin Templeton делегацияси музокаралар ўтказиш учун Ўзбекистонга келди. Компаниянинг инвестициялар бўйича бош директори Манраж Сехон вазир Лазиз Кудратов билан учрашди. Томонлар давлат корхона ва компанияларига хорижий инвестицияларни жалб этишнинг янги механизмларини жорий этиш учун Миллий инвестиция фонди тузишга келишиб олди. Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигининг таъкидлашича, Инвестиция фонди давлат секторини хусусийлаштиришга кўмаклашади. Унга илгари хусусий қўлларга ўтказилиши режалаштирилган бир қатор давлат компанияларининг акциялар пакетлари берилади. Шунингдек, фонд акцияларини яқин ойларда Тошкент фонд биржасига жойлаштириш келишиб олинди. Бу эса, АҚШ, Европа Иттифоқи ва бошқа мамлакатлардан йирик инвесторларни маҳаллий фонд бозорига жалб қилишга қаратилган. Бундан ташқари, компания Ўзбекистонга давлат сектори корхоналарини трансформация қилиш ва қайта тузишга ёрдам берадиган юқори малакали мутахассисларни юборади.

Январ ойида Давлат активларини бошқариш агентлиги Franklin Templeton гуруҳига кирувчи Templeton Asset Management компанияси билан ҳамкорлик меморандумини имзолаган эди. Ҳужжат давлат активларини бошқаришда хорижий инвесторларнинг иштирокини кенгайтиришга қаратилган.

Ушбу музокаралар натижаси ўлароқ, “Ўзбекистон Республикаси миллий инвестиция фондини ташкил этиш тўғрисида”ги Президент Қарори (ПҚ-303-сон, 27.08.2024 й.) қабул қилинди. Қарорда фонд акцияларини етакчи хорижий фонд биржасига жойлаштириш; фонд активларига инвестицияларни жалб қилиш ҳамда уларни хусусийлаштириш жараёнларида иштирок этиш учун етакчи халқаро институционал инвесторларни жалб қилиш; фонд инвестиция активларида Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти корпоратив бошқарув стандартларини жорий этиш, халқаро молиявий ҳисобот стандартларига ўтиш, экологик, ижтимоий ва корпоратив бошқарув (ESG) стандартларини жорий этишда иштирок этиш белгиланди.

Яққол кўриниб турибдики, Мирзиёев Американинг тавсиясига кўра UzNIFни ташкил қилгач, бошқарувини расман Franklin Templeton`га топшириши Ўзбекистоннинг энергетика, транспорт ва инфратузилма каби стратегик соҳаларида АҚШни қарор соҳибига айлантирди. Franklin Templeton АҚШнинг геосиёсий манфаатларига мувофиқ қарорлар чиқариши табиий. Чунки у Американинг ўз ҳукмронлигини ўрнатиш, давлатларнинг сиёсатларига аралашиш ва босим ўтказиш воситаси бўлмиш Жаҳон банки, ХВЖ каби халқаро молиявий ташкилотлар қоидалари бўйича ўйин олиб боради. Шу сабабли, компания учун халқ манфаатлари ва иқтисодий ўсишнинг ҳеч қандай аҳамияти йўқ. Балки давлатга тегишли қарз бўлсин, актив ёки компания бўлсин, хусусийлаштириш ва сотиб олиш орқали, охир-оқибат ҳукуматни қарз қопқонига туширади, босим қилади, ўз манфаатларига бўйсундиради. Шунингдек:

– «Навоийазот», 25%;

– «Ҳудудий электр тармоқлари», 40%;

– «Иссиқлик электр станциялари», 25%;

– «Ўзбекгидроэнерго», 20%;

– «Ўзбекистон ҳаво йўллари», 25%;

– Uzbekistan Airports, 25%;

– «Темирйўлинфратузилма», 25%;

– «Ҳудудгазтаъминот», 40%;

– «Тошшаҳартрансхизмат», 25%;

– «Ўзбекистон почтаси», 25%;

– «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари», 40%;

– «Ўзсувтаъминот», 40% каби иқтисодиёт жон томирлари бўлмиш энергетика, транспорт ва инфратузилманинг улушига эга инвестиция фондларини қўлга киритиб, жамият ҳаётида асосий ўрин эгаллаган иқтисодий сиёсатни ўз назоратига олади, уни стратегик ресурсларга эгалик қилиш сари йўналтиради. Мисол: Украина 2020 йилда Franklin Templetonдан молиявий ёрдам олганидан сўнг, энергетика ва газ тармоқларини хусусийлаштиришга мажбур бўлди. Бу жараён Украинада аҳоли учун тарифларнинг кескин ошишига олиб келди. Ёки Аргентина 2014 ва 2020 йилларда Franklin Templeton ва бошқа қарз берувчилар билан судлашди. Жарима ва пенялар натижасида давлат бюджетидан юз миллионлаб долларлар тўлади.

Таниқли иқтисодчи ва геосиёсий таҳлилчи Жозеф Стиглиц: “Кўп ҳолларда халқаро молиявий институтлар “инвестор” ниқобида давлатлар устидан назорат ўрнатишга интилади”, – деб таъкидлайди. “Неоколониализм энди қурол эмас, молия орқали амалга оширилади”, – дейди у. Маълумки, гигант компаниянинг иштаҳаси ҳам шунга яраша бўлади. Шунинг учун UzNIF бошқаруви расман Franklin Templeton`га топширилишини Американинг геосиёсий кучларга қарши Ўзбекистонда иқтисодий фронт очиши, деб баҳолаш мумкин. Чунки АҚШ давлат департаменти, Пентагон каби муассасалар билан узвий боғлиқлиги бўлган бу компаниянинг фаолиятига фақат молиявий эмас, балки геосиёсий жиҳатдан ҳам қаралса хато бўлмайди. Россия Украинага бостириб киргач, Franklin Templeton 3 апрел куни баёнот билан чиқди:

“Россиянинг Украинага шов-шувли бостириб кириши ва бунинг оқибатидаги фожиали гуманитар инқироздан сўнг, Franklin Templeton келажакда бизнинг инвестиция қарорларимиз натижасида Россия ёки Беларусга ҳар қандай ёрдам ёки бойитишдан қочиш мажбуриятини олди. Шундай қилиб, биз Россия ёки Беларус суверен ёки корпоратив қарзига ёки давлат ва хусусий бозорлардаги акциядорлик капиталига янги сармоя киритмаймиз… Биз молиявий бозорларга таъсир қилиши мумкин бўлган воқеаларни, жумладан, санкциялар, ҳукумат ҳаракатлари ва Украинадаги воқеаларни диққат билан кузатиб борамиз”.

2025 йил март ойида эса, Владимир Путин бир гуруҳ ғарб активларини бошқарувчилари ва хедж-фондларига Россиянинг Украинага бостириб кириши туфайли муаллақ қолиб кетган рус қимматли қоғозларидан қутулишга рухсат берди. Бунга Россия раҳбари Дональд Трамп билан ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар олиб боришидан бир кун олдин розилик берди. Путиннинг эълон қилинган фармонида Jane Street, GMO ва Franklin Templeton каби инвесторларга Американинг 683 Capital Partners хедж-фондига Россия компаниялари акцияларини сотишга рухсат берилгани маълум қилинди.

Franklin Templeton Хитой билан эхтиёткорликни унутмаган ҳолда алоқаларини сақламоқда. (Bloomberg News 2025 йил 5 март)

“Franklin Templeton Хитойдаги инвестиция маҳсулотларини жаҳон мижозларига таклиф қилиш имконини берадиган $500 миллионлик QDLP (Qualified Domestic Limited Partner) квотасини қўлга киритди. Бу қадам геосиёсий кескинликка қарамасдан, компаниянинг Хитой билан алоқаларини сақлаётганини кўрсатади”.

Хитой Молия Бозори Регулятори:

“Franklin Templeton каби халқаро актив бошқарувчиларини Хитой капитал бозорида чуқурроқ иштирок этишга таклиф қиламиз, агар улар миллий қонун-қоидаларга риоя қилсалар”. (CSRC расмий баёноти, 2025 йил январ)

2025 йилнинг феврал ойида Franklin Templeton Хитой регуляторидан қўшимча инвестиция лицензияси олди.

Компания шундай деди:

“Биз Хитойда узоқ муддатли шерикликка ишонамиз. Қонунларга риоя қилиш ва маҳаллий молиявий тизим билан ҳамкорлик қилиш устувор йўналишимиз бўлиб қолади”.

Franklin Templeton Европа Иттифоқи билан ESG стандартларига мос ETFлар, хусусий бозорларга кириш ва давлат компанияларини ислоҳ қилиш соҳаларида яқин ҳамкорликни давом эттирмоқда. Бу стратегиялар компаниянинг Европа бозоридаги мавқеини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шунга кўра, Американинг Ўзбекистондаги қадамларини бошқа геосиёсий кучлар эхтиёткорлик билан кузатмоқда. Лекин Евроосиёнинг юраги бўлмиш Марказий Осиё манфаатлар тўқнашадиган минтақа экан, кучлар ўртасидаги вазият беқарор бўлиб қолаверади. Бу беқарорлик эса, Ўзбекистон халқининг тинкасини қуритишдан нарига ўтмайдиган, заррача яхшилик умид қилинмайдиган систематик жараёнки, “секин ўлим”га таслим бўлган халққина бунга рози бўлади. Шундай экан, ушбу беқарорликка чек қўйиб, барқарорлик ва хотиржамликка эришишнинг ягона йўли Рошид Халифалик Давлатини тиклаш учун жиддий қадам қўйиш лозим.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ}

– “Эй иймон келтирганлар, агар Аллоҳга ёрдам берсангиз, У ҳам сизларга ёрдам беради ва қадамларингизни собит қилади”. (Муҳаммад:7)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Иззатуллоҳ

28.05.2025й