ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ
ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ
(Бошқарув ва идора)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Иккинчи: Муовинлар (тафвиз вазирлари)
(4)
Тафвиз муовини қиладиган иш
Тафвиз муовинининг иши ўзи қарор қилган тадбирни халифага етказиб туриш, токи салоҳиятда худди халифа мақомида бўлиб қолмаслиги учун ўзи амалга оширган тадбирлар, волийликка ва вазифаларга тайин қилишларидан халифани воқиф қилиб туришдан иборатдир. Демак, унинг иши халифани ишлардан хабардор қилиб туриш ва агар халифа уни бу ишлардан тўхтатмаса, уларни ижро қилишдир.
Бунинг далили муовин ўзига юкланган ишларда халифанинг ўринбосари эканлигидир. Ўринбосар эса, уни ўзига ўринбосар қилган шахс томонидан ноиб бўлиб, иш қиладиган одамдир. Шунинг учун у халифадан мустақил ҳолда иш қилолмайди. Аксинча, у – худди Умар Абу Бакрга вазирлигида қандай иш тутган бўлса – ўзининг ҳар бир ишларидан халифани тўла хабардор қилиб туради. Умар нимани фикр қилган бўлса, бундан Абу Бакрни хабардор қилиб турар ва халифанинг фикрига қараб уни ижро этарди. Халифани хабардор қилиб туриш деганнинг маъноси, ҳар бир майда-чуйда ишларда ундан рухсат сўрашини англатмайди, чунки бу нарса муовиннинг воқеига зид келади. Аксинча, хабардор қилишнинг маъноси халифа билан ишларни муҳокама қилиш, масалан, вилоятлардан бирига иқтидорли бир волийни тайин қилиш кераклиги ёки одамлар шикоятига сабаб бўлган бозорларда озиқ-овқат етишмаслиги муаммосини бартараф қилиш каби масалаларни ва шунга ўхшаш давлат ишларини халифа билан муҳокама қилиш ёхуд халифа ишлардан хабардор бўлиб, ўзи муҳим деб билган ишга тўхталиши учун уни ишлардан хабардор қилиб туриш билан кифояланиш, демакдир. Халифани ана шундай тарзда хабардор қилиш эса, муовиннинг батафсил хабардор қилган ҳамма ишларни – уларни қилишга ҳеч қандай рухсат олмасдан ҳам – бажаришига кифоя қилади. Бироқ халифа ўзи хабардор бўлган ишни қилмаслик тўғрисида буйруқ берган бўлса, уни амалга ошириш дуруст эмас. Демак, хабардор қилиш ишни халифага кўрсатиш ёки у билан муҳокама қилиш холос, бажаришга ундан рухсат олиш эмас. Модомики, халифа ўзи хабардор бўлган ишни бажаришдан муовинни тўхтатмас экан, муовин уни амалга ошириш ҳуқуқига эгадир.
Халифа тафвиз муовинининг ишларини диққат билан кузатиб бориши лозим. Токи унинг ишларидан тўғрисини маъқуллаб, хатосини тўғрилаб турсин. Чунки Уммат ишларини тадбир билан бошқариш халифага топширилган ва унинг ижтиҳодига юкланган. Бунга далил фуқаро ҳақидаги масъулиятга оид Расулуллоҳ алайҳис-салоту вас-саламнинг ушбу ҳадисларидир:
«الْإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»
«Имом бошқарувчидир ва ўз фуқаросига масъулдир», Демак, ишларни тадбир билан бошқариш халифага топширилган бўлиб, у фуқаро ҳақида жавобгардир. Тафвиз муовини эса, фуқарога жавобгар эмас, у фақат ўзига топширилган ишларга масъул, холос. Фуқарога жавобгар халифанинг ёлғиз ўзидир. Шунинг учун ҳам халифа фуқаро борасидаги ўз масъулиятини адо этиши учун муовин ишларини диққат билан кузатиб бориши вожибдир. Шунингдек, тафвиз муовини ҳам гоҳо хато қилади. Шунинг учун ундан содир бўладиган хато албатта тузатилмоғи ва унинг ҳамма ишлари албатта қунт билан текшириб турилмоғи лозим. Фуқаро борасидаги масъулиятни адо этиш ва тафвиз муовинининг хатосини тузатишдан иборат мана шу икки иш сабабли халифа муовиннинг барча ишларини диққат билан кузатиб турмоғи зарурдир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими
26.04.2021й
