ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ўн биринчи: Байтулмол

(2)

Байтулмолдан жиҳат ирода қилинишига келсак, бунинг боиси ерлар, нефт ва газ қувурлари, тоғ маъданлари ҳамда бойлардан йиғиб олиниб, байтулмолга келтирилмасдан ўша ердаги ҳақдорларга сарфланадиган садақа (закот) моллари каби айрим ҳолларда байтулмолга келтирилмайдиган мол-мулкларнинг ҳам бўлишидир. Айрим ҳолларда «байтулмол»дан жой ирода қилишнинг имкони бўлмасдан, жиҳат маъносида ҳам қўллашган. Бунга далил Байҳақийнинг «Сунан»ида, Аҳмаднинг «Муснад»ида ва Абдурраззоқнинг «Мусаннаф»ида Лоҳиқ ибн Абдулҳамиддан: «Ибн Масъудни қозилик ва байтулмолга бошлиқ қилиб юборди», деган ривоятидир. Умар у кишини байтулмолга қўриқчи қилиб юборган бўлишлари мумкин эмас. Бундан эса, у кишини жиҳатга, яъни (молни) олиб, (ўз ўрнига) сарфлайдиган вакил қилиб юборганлари тушунилади, холос. Ибн Муборакнинг «Зуҳд»да Ҳасандан қилган ривояти ҳам шу маънони ифодалайди: Басра амирлари Абу Мусо Ашъарий билан келганларида Умардан ўзлари учун озиқ-овқат ажратишини талаб қилдилар. Шунда сўзининг охирида уларга: «Эй амирлар жамоаси, сизлар учун байтулмолдан икки қўй ва икки жариб ер (100кв қасабага ёки 1260-1592кв.м.га тенг майдон ўлчови) ажратдим», дедилар.

Байтулмолнинг кирим ва чиқимларини юргизувчи киши халифадир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ қийинчилик даврида қўшинга Усмоннинг берган табарруотларини ҳужраларида сақладилар. Аҳмад ва Термизий ривоят қилиб, Термизий ҳасан ғариб деган, Ҳоким ҳам ривоят қилиб, саҳиҳ деган ва уни Заҳабий маъқуллаган ҳадисда Абдурраҳмон ибн Самура шундай дейди: «Набий ﷺ қийинчилик даврида қўшин тайёрлаётган пайтларида Усмон р.а. у зотнинг ҳузурларига минг динор келтириб, уни Набий ﷺнинг этакларига тўкди. Шунда Набий ﷺ уни айлантириб кўриб:

«مَا ضَرَّ عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ»

«Усмонга бугундан кейин ҳеч бир иши зарар бермайди», дедилар. Бу гапни бир неча марта қайтардилар». Гоҳида тақсимотни ўзлари бошқарардилар. Чунки Бухорий Анасдан келтирган ҳадисда шундай дейилади: «Набий ﷺга Баҳрайндан мол келтирилганда: «Уни масжидга тўкинглар…», дедилар. Намозни ўқиб тугатгач, ўша молнинг ёнига келиб ўтирдилар. Кимни кўрган бўлсалар, унга бердилар… Хуллас, у ерда бир дирҳам қолмагунча жойларидан турмадилар». Шунингдек, Абу Бакр Баҳрайн молининг тақсимотига ўзи бошчилик қилган. Бухорий Жобирдан ривоят қилади: «Расулулоҳ ﷺ менга:

«لَوْ قَدْ جَاءَ مَالُ الْبَحْرَيْنِ, لَقَدْ أَعْطَيْتُكَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا»

«Агар Баҳрайннинг моли келиб қолганда эди, сенга шунча ва шунча ва шунча берган бўлардим», деб уч марта айтдилар, деди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, Баҳрайннинг моли келгач, Абу Бакр жарчига буюрди, у: Кимнинг Расулуллоҳ ﷺда қарзи ёки ваъдаси бўлса бизга келсин, деб жар солди. Шунда мен келиб: Расулуллоҳ ﷺ менга фалон ва фалон (сўзлар)ни, уч марта айтгандилар… дедим». Суфён Сақафийнинг бир тугун топиб олиб, унинг хабарини айтиб юрган киши ҳақидаги ўтган ҳадисида: «Умар уни олиб, байтулмолга қўйди», дейилган. Шофиий «Умм»да ривоят қилади: «Бизга бир қанча аҳли илмлар хабар беришдики, Ироқдан олинган нарсалар Умар ибн Хаттобга келтирилгач, байтулмолнинг бошқарувчиси халифага уни байтулмолга киргизаверайми? – деди. У: Йўқ, Каъбанинг Раббисига қасамки, байтулмолнинг ичига жойлаштирмасдан уни тақсимлаб юбораман, деди-да буйруқ берди. У масжидга қўйилди. Устига теридан бўлган тўшаклар ташлаб қўйилди ва уни муҳожиру ансорлардан бўлган кишилар қўриқлади. Тонг отгач, Аббос ибн Абдулмутталиб ва Абдурраҳмон ибн Авф билан бирга у иккаласининг бирининг қўлидан ушлаган ҳолда ёки уларнинг бири унинг қўлидан ушлаган ҳолда келдилар. Уни кўришгач, молларнинг устидан тери тўшакларни олиб ташлашди. Шунда шунақанги бир манзарани кўрдиларки, унақасини кўрмаган эдилар. Унда тилла, ёқут, забаржад ва марваридларни ялтираётганини кўриб, йиғладилар. Шунда улардан бири Умарга: Аллоҳга қасамки, бугун йиғлайдиган кун эмас, шукр қиладиган ва хурсандлик кунидир, деганди. У: Мен, Аллоҳга қасамки, сиз борган жойга борганим йўқ. Лекин бу нарса қайси қавмдаки кўпайган бўлса, албатта уларнинг орасида фалокат рўй берган, деб, кейин қиблага юзланди-да, қўлини осмонга кўтариб: Илоҳим, мен ўзим билмаган ҳолда секин-аста ҳалокатга тушиб кетишимдан паноҳ беришингни илтижо қилиб сўрайман, деди. Кейин у кишининг

… سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ

– “… Биз ўзлари билмай қоладиган тарафдан аста-секин (ҳалокатга) олиб борурмиз”,                                            (Аъроф:182)

оятини ўқиётганини эшитдим. Ундан кейин Суроқа ибн Жаъшам қани? – деди. Кейин икки билаги тукли, ингичка бир киши олиб келинганди, унга Кисронинг билак узукларини бериб, уларни тақиб ол, деганди, у тақиб олди. Кейин: Аллоҳу Акбар, дегин, деганди, Аллоҳу Акбар, деди. Бу икки билак узукни Кисро ибн Ҳурмуздан олиб, Суроқа ибн Жаъшамга – Бани Мудлиж қабиласидан бўлган бир аъробийга кийдирган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин, дегин, (деди) ва молларни асоси билан айлантириб кўра бошлади. Кейин: Буни олиб келиб топширган киши омонатдордир, деди. Шунда бир одам Умарга: Сизга айтиб қўяйин, сиз Аллоҳнинг омонатдорисиз. Модомики, сиз Аллоҳ йўлига берар экансиз, улар ҳам олиб келиб бераверадилар. Сиз агар ўйнаб кулсангиз улар ҳам ўйнаб куладилар, деди. Рост гапирдинг, деди-да, кейин уни тарқатди». Дорамийнинг Абдуллоҳ ибн Амрдан: «Усмоннинг даврида волийси йўқ бир мавло ўлганди, буюрди, унинг мол-мулки байтулмолга қўйилди», деб ривоят қилган ҳадиси ҳам, «Истизкор»да Анас ибн Сириндан: «Али молларни тақсимлаб байтулмолни бўшатарди-да, кейин сув сепиб, ўша ерга ўтирарди», деб ривоят қилинган ҳадисни ҳам олдинги суҳбатимизда айтиб ўтдик.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

02.11.2021й