ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ўн биринчи: Байтулмол

(4)

Хулафои рошидинлар Росулуллоҳ ﷺ йўлидан юрдилар. Чунки улар мол ва молиявий ишларга бошқаларни раҳбар қилардилар. Ибн Исҳоқ ва Халифа ривоят қилиб, айтишади: «Абу Бакр Абу Убайда ибн Жарроҳни байтулмолга бошлиқ қилди. Кейин уни Шомга юборди». Муайқибнинг таржимаи ҳолида Заҳабий «Уни Абу Бакр ва Умар байтулмолга раҳбар қилиб қўйди», дейди. Ҳоким ҳасан деган санад билан Ибн Исҳоқ, шунингдек, «Таротибул идория»нинг муаллифи ҳам Абдуллоҳ ибн Зубайрдан ривоят қилишади: «У Абу Бакрга котиблик қилган ва байтулмол ҳам унга берилган эди. Умар ҳам у кишини шу икки ишда қолдирди», яъни Абдуллоҳ ибн Арқамни. Ибн Саъд «Табақот»да, ибн Ҳажар «Исоба»да ривоят қилишларича, Умарнинг хазиначиси мавлолари Ясор ибн Намир бўлган. Аҳмад «Муснад», Абдурраззоқ «Мусаннафот»да Лоҳиқ ибн Ҳамиддан ривоят қилишади: «Ибн Масъуд қозиликка ва байтулмолга бошлиқ қилиб юборилди», яъни Куфага. Халифа Молик ибн Анасдан, у Зайд ибн Асламдан ривоят қилади: «Умар Абдуллоҳ ибн Арқамни байтулмолга раҳбар этиб тайинлади». Ибн Хузайма «Саҳиҳ»ида Урва ибн Зубайрдан ривоят қилишича: «Абдурраҳмон ибн Абдулқори: «Мен Умарнинг даврида байтулмолга бошлиқ эдим», деган». Ибн Ҳажар «Фатҳ»да Абдуллоҳ ибн Масъуднинг фазилатлари тўғрисида: «У Куфада Умар билан Усмоннинг даврида байтулмолни бошқарган», деб ривоят қилади. Жаҳшаёрий «ал-Вузаро вал Куттоб» китобида: «Набий ﷺнинг котибларидан бири Абдуллоҳ ибн Арқам ибн Абдуяғус Усмоннинг даврида байтулмолга раҳбарлик қилар эди», деб ёзади. Ҳоким «Мустадрак»да Зубайр ибн Баккордан ривоят қилади: «Абдуллоҳ ибн Арқам ибн Абдуяғус Умарнинг даврида ва Усмон халифалигининг бошларида то вафот қилгунича байтулмолни бошқарган ва у саҳобалардан эди». Ибн Абдулбарр «Истийоб»да ёзишича: «Зайд ибн Собит Усмоннинг халифалик даврида байтулмолга бошлиқ бўлиб, унинг Ваҳиб исмли қули бор эди. Усмон унинг байтулмолда ёрдам бериб юрганини кўриб қолади-да, бу ким? – деб сўрайди. Шунда Зайд, қулим, дейди. Ўйлашимча, мусулмонларга ёрдам беряпти, унинг ҳам ҳаққи бор. Унга ҳам (маблағ) ажратаман, деб, унга икки минг ажратади. Шунда Зайд: Аллоҳга қасамки, бир қулга икки минг ажратманг, деганида, унга минг ажратади». Судфий «Миср олимлари ва Расулуллоҳ ﷺнинг у ерга келган асҳобларини таниш» номли китобида шундай ёзади: «Ундан кейин Абу Рофе Али ибн Абу Толибнинг олдига боради. Кейин уни Куфанинг байтулмолига волий қилиб тайинлайди». Ибн Абдулбарр «Истийоб»да: «Убайдуллоҳ ибн Абу Рофе Алига хазиначи ва котиб бўлган», дейди. Айний «Умдатул Қори»да: «Абдуллоҳ ибн Ваҳб Сувоийни Али ҳурмат қилар, яхши кўрар ва унга ишонарди. Уни Куфада байтулмолга бошлиқ қилиб қўйди», деб ёзади. Али Басрага Зиёдни омил қилди. Жаҳшаёрий: «У Басрадан қайтиб келгач, уни хирож ва девонга бошлиқ қилиб қўйди», дейди.

Байтулмолни икки қисмга бўлиш мумкин:

Киримлар қисми: Бу қисм уч девонни ўз ичига олади:

Фай ва хирож девони: Бу девон ўлжалар, хирож, ерлар, жизя ва солиқларни ўз ичига олади.

Давлат мулки девони: Бу девон нефт, газ, электр, маъданлар (табиий бойликлар), денгизлар, дарёлар, кўллар, булоқлар, ўрмонлар, яйловлар ва қўриқхоналарни ўз ичига олади.

Садақалар девони: Бу девон пуллар, тижорат товарлари, ўсимликлар, мевалар, туя, сигир ва қўй закотларини ўз ичига олади.

Харажатлар қисми: Саккиз девонни ўз ичига олади:

Хилофат саройи девони.

Давлат муассасалари девони.

Совға (мукофот) девони.

Жиҳод девони.

Садақаларни сарфлаш ўринлари девони.

Давлат мулки сарф ўринлари девони.

Фавқулодда ҳолатлар девони.

Давлат бюджети, давлат ҳисобчилиги (бухгалтерия) ва давлат назорати девони.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

10.11.2021й