Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар
(10-қисм)
Умумий мулк ва коммунал хизматлар
Умумий сарф-харажатдаги айрим бандлар
Асримиздаги илмоний давлатлар турли хизматлар сарф-харажатларини назорат қилади ва жамиятни назорат қилиб тургани учун мажбуриятларини ҳам кўтаради. Давлат қарзининг устама ҳақлари, ҳукуматга кўрсатиладиган ёрдамлар ва расмий ташкилотлар фойдасига кўрсатиладиган молиявий харажатлар. Қуйида уларни батафсил баён қиламиз:
Биринчи: Давлат қарзларининг устама ҳақлари:
Давлат турли иқтисодий ва молиявий сабабларга кўра риболи қарз олишга мажбур бўлади. Бу йиллик кирим ва чиқим бир- бирига мос келмаганидан пайдо бўлган муваққат етишмовчиликни бартараф этиш ёки солиқ тушуми умумий харажатни қоплай олмаслигидан келиб чиқадиган ҳақиқий камомадни бартараф этиш учун қилинади. Умумий қийинчиликларни енгишда солиқ солиш қўл келгани каби қарз шу каби қийинчиликларни бартараф этиш учун олинади. Бу иккиси ўртасидаги фарқ жуда ҳам кам бўлиб, улар давлат учун кирим манбаси ҳисобланади.
Шунингдек, илмоний давлатлар ўзининг иқтисодий ва аҳолига хизмат кўрсатиш бўйича сиёсатини юргизиш учун қарз олади. Илмоний давлатлар киримни кўпайтириш, уни барқарорлаштириш ва тақсимлашдаги мақсадларини амалга оширишида қарз муҳим роль ўйнайди. Шунингдек, улар инқирозларни бартараф этишда қарздан фойдаланади. Давлат касодга учраган пайтдаги ортиқча сарф-харажатларни ёпишда қарздан фойдаланади ҳамда унинг воситасида йиғилиб, ишламай ётган пулларни олиб қолади ва вазият юмшагач уларни қайтаради.
Қарзлар яна киримлар тақсимотини яхшилаш ва турли тоифалар ўртасидаги тафовутларни озайтиришда қурол сифатида ишлатилади. Бунда илмоний давлат рибо эвазига қарз беришга қизиқтириш учун хайрия лойиҳаси (инглизча IPO, яъни муайян мақсадда маълум миқдордаги пулни йиғиш)ни таклиф қилади. Унга бой тоифалар обуна бўлади ва илмоний давлат обунадан тушган киримни камбағал тоифаларга беради. Бунда бир тарафдан ушбу тоифаларнинг яшаш даражасини кўтарса, бошқа тарафдан – хусусан агар қарзлар кучини йўқотган харид нархида қайтарилса – обуначи тоифаларнинг иқтисодий кучини озайтиради. (Доктор Абдулмунъим Фавзий ва унинг ҳамроҳлари, Давлат молияси китоби 373-бет).
Давлат пул сиёсатига алоқадор мақсадларини амалга ошириш учун ҳам қарз олади. Илмоний давлат банклардан қарз олиш орқали муомаладаги пулнинг харид қувватини оширади. Бу эса, илмоний давлат қарзларни инвестицияга йўналтирган пайтда ишлаб чиқаришни оширади.
Қарзнинг иқтисодий таъсири бир неча омилларга боғлиқ, қуйида уларни баён қиламиз:
– Қарз манбаи: Қарз икки хил бўлади, ички ва ташқи қарзлар. Биринчи ҳолатда унинг манбаи гоҳо шахслардаги жамғармалар бўлади ёки қарз олиш учун маҳаллий банкларга мурожаат қилинади. (Доктор Абдулмунъим Фавзий, Давлат молияси китоби, 373-бет).
– Қарзлардан фойдаланиш йўли: Қарзлар ё урушга керакли товарларга сарфланади ёки ишлаб чиқаришга сарфланади.
– Қарз таъсири: Қарзнинг таъсири эксплуатация учун керак бўлган товарларнинг табиати ва манбасига боғлиқ. (Доктор Абдулмунъим Фавзий, Давлат молия китоби, 374-бет).
Юқорида айтганларимиз илмоний ёки капиталистик давлатлардаги қарз олиш воқеси эди. Аммо Халифалик давлати на ички ва на ташқи риболи қарз олади. Чунки рибо ва ундан тушадиган фойда Исломда ҳаром қилинган. Шунинг учун бу банд Исломий давлат кафолатга оладиган ва эвазларни ёпиш тўғрисида безовта бўладиган бандлардан эмас.
(Ал-Ваъй журналининг 375-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)
Давоми бор
