Илоҳий низом ва тўрт қиймат мувозанати: башарият нажотининг ягона мезони

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Инсоният тарихи – бу нафақат урушлар ва кашфиётлар солномаси, балки инсон ўз эҳтиёжларини қондириш йўлида қилган бетиним изланишлари тарихидир. Инсон ўз табиатига кўра, ҳаётнинг тўртта муҳим жабҳасида – руҳий, ахлоқий, инсоний ва моддий йўналишларда ютуқларга эришишга, уларни эгаллашга интилади. Аммо фожиа шундаки, инсон ўз нафси ва чекланган ақли билан бу қийматлар ўртасидаги нозик мувозанатни мустақил равишда ўрната олмайди. Бу ожизлик жамиятларни ё бир ёқлама моддиятга берилиб “руҳий қабристон”га айланишига ёки фақат сохта руҳиятга берилиб “моддий турғунлик” ботқоғига ботишига сабаб бўлади.

I. Тўрт қиймат ва уларнинг жамият ҳаётидаги фалсафаси

Инсон интиладиган қийматлар занжирини қуйидагича тасаввур қилиш мумкин:

 * Руҳий қийматлар: Бу инсон қалбининг озуқаси. Холиқ билан бўлган алоқа, намоз, тасбеҳ ва Аллоҳга муҳаббат – булар  инсон руҳиятини ҳайвонийликдан юксакликка кўтаради.

 * Ахлоқий қийматлар: Инсоннинг ички гўзаллиги. Тўғрилик, омонатдорлик, вафодорлик ва иффат. Буларсиз жамият ишончсизлик ва ёлғон устига қурилган вайронадир.

 * Инсоний қийматлар: Ўзгаларга бўлган муносабат. Раҳм-шафқат, бировнинг дарди билан яшаш, адолат ва инсон қадрини улуғлаш. Бу қиймат жамиятни меҳр-оқибат занжири билан боғлайди.

 * Моддий қийматлар: Ҳаётнинг жисмоний асоси. Иқтисод, техника, фаровонлик ва кашфиётлар. Буларсиз ер юзини обод қилиш мумкин эмас.

Бироқ бу қийматларни тартибга солиш тизими инсонга берилса, муқаррар равишда таназзул бошланади. Чунки инсон табиатан баъзи қийматларга бошқаларидан кўра мойилроқдир.

 * Моддийликка суяниш фожиаси: Бугунги Ғарб жамияти моддий қийматни энг олий чўққига қўйди. Натижада “фойда” ва “лаззат” худога айланди. Инсон руҳи оч қолди, ахлоқ емирилди, оила институти вайрон бўлди. Бу моддий жиҳатдан бой, лекин руҳан ўлик жамиятдир.

 * Турғунлик фожиаси: Руҳий қиймат нотўғри талқин қилинган ўрта асрлардаги баъзи жамиятлар моддий дунёдан воз кечишди, натижада қашшоқлик ва заифлик қурбони бўлишди.

Аллоҳ таоло бу борада инсоннинг ожизлигини ва Ўзининг билгувчи эканини шундай эслатади:

أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ

– “Яратган Зот (Ўзи яратган нарсаларини) билмайдими?! Ва У дақиқларгача билувчи, хабардор Зотдир”.  (Мулк:14)

II. Саодат асри – қийматлар мутаносиблигининг олий намунаси

Инсоният тарихида ушбу тўрт қиймат бир-бирига халал бермай, билъакс бир-бирини тўлдириб яшаган бир давр бор, у ҳам бўлса Саодат асридир. Расулуллоҳ ﷺ барпо этган жамиятда:

 * Руҳий қиймат кечалари намозда йиғлаган саҳобалар тимсолида эди.

 * Ахлоқий қиймат “Ал-Амин” бўлган Пайғамбар ва унга эргашган содиқлар тимсолида эди.

 * Инсоний қиймат ўз овқатини муҳтожга бериб, ўзи оч қолган ансорлар тимсолида эди.

 * Моддий қиймат эса дунё тижоратида тенгсиз бўлган Абдураҳмон ибн Авфлар тимсолида эди.

Улар учун дунё охиратнинг экинзори эди. Пайғамбаримиз ﷺ ушбу мувозанатни шундай таърифлаганлар:

"لَيْسَ خَيْرُكُمْ مَنْ تَرَكَ دُنْيَاهُ لِآخِرَتِهِ، وَلَا آخِرَتَهُ لِدُنْيَاهُ حَتَّى يُصِيبَ مِنْهُمَا جَمِيعًا…"

“Сизларнинг яхшингиз охиратини деб дунёсини тарк қилган, ёки дунёсини деб охиратини тарк қилган киши эмас, балки ҳар иккисидан ҳам насибасини олган кишидир”. (Ибн Асокир ривояти).

III. Шариат – башарият нажоти ва бахт меъмори

Шариат – бу фақат тақиқлар эмас, балки инсон эҳтиёжларини энг одил тарзда қондирувчи илоҳий дастурдир. Агар Ислом шариати тўлиқ татбиқ этилса:

 * Руҳий покланиш: Ибодатлар инсонни нафс қуллигидан қутқаради.

 * Ахлоқий юксалиш: Ҳаё ва ростгўйлик жамиятнинг пойдеворига айланади.

 * Инсоний адолат: “Инсон инсонга бўри” эмас, балки биродар бўлади.

 * Моддий тараққиёт: Судхўрлик ва зулмдан холи бўлган иқтисод барчага фаровонлик олиб келади.

Мўмин киши намозда турганида руҳий қийматга, тижоратда рост сўзлаганида ахлоқий қийматга, етимнинг бошини силаганида инсоний қийматга ва касб-ҳунар билан шуғулланганида моддий қийматга эришади. Унинг бутун ҳаёти ибодатга айланади.

Қуръони Каримда ушбу мукаммал ҳаёт тарзи шундай баён этилади:

وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْءَاخِرَةَ ۖ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا ۖ وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ…

– “Аллоҳ сенга берган нарса билан охиратни излагин ва дунёдан бўлган насибангни ҳам унутма. Аллоҳ сенга яхшилик қилганидек, сен ҳам яхшилик қил…”.  (Қасос:77)

IV. Даъватчиларнинг олий масъулияти

Бугунги кунда Исломий ҳаётни қайта бошлаш учун ҳаракат қилаётган даъватчилар нафақат Ислом умматининг, балки бутун инсониятнинг халоскорларидир. Чунки дунё бугун маънавий ташналикдан, ахлоқий тубанликдан ва иқтисодий зулмдан инграмоқда. Инсониятга “инсон” эканини эслатадиган, унинг руҳига тинчлик, ахлоқига поклик ва иқтисодига адолат олиб келадиган тузум – Ислом шариатидир.

Зеро, Аллоҳ таоло бу муқаддас вазифани мўминлар зиммасига юклаган:

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ…

– “Сиз одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат бўлдингиз. Маъруфга (яхшиликка) буюрасиз ва мункардан (ёмонликдан) қайтарасиз…”. (Оли Имрон:110)

Хулоса

Жамиятнинг ҳақиқий юксалиши инсон томонидан ўйлаб топилган омонат ва нуқсонли “изм”лар билан эмас, балки Холиқ томонидан юборилган мукаммал Шариат билан мумкин. Ислом инсонни ўз нафсининг ва моддиятнинг занжирларидан озод қиладиган ягона кучдир. Исломий ҳаётнинг тикланиши нафақат диний мажбурият, балки башариятни бахтсизлик жарлигидан олиб чиқувчи ягона нажот кемасидир. Мўмин кишининг ҳар бир сонияси бу дунёни жаннатга айлантириш ва охират жаннатига эришиш йўлидаги улуғ бир ҳаракатдир.

Абдуллоҳ                

26.02.2026й