Инсонпарварлик ниқоби остидаги сиёсат
Инсонпарварлик ниқоби остидаги сиёсат
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Иккинчи жаҳон уруши даври Ўзбекистон учун нафақат қонли жангларда иштирок этиш, балки юксак маънавий жасорат синови ҳам бўлди. 1941-1945 йиллардаги воқеалар халқимизнинг меҳр-муруввати шунчаки ҳиссий туйғу эмас, балки энг мураккаб шароитларда ҳам инсонпарварлик қадриятларини юксак даражада мужассам эта олиш қобилиятини яққол намоён этди. Ўша даврда ўзи оч бўлса-да, бир бурда нонини баҳам кўриш фазилати халқимиз маънавиятининг юксак намунаси сифатида ўзга халқларни ҳали-ҳануз ҳайратга солиб келмоқда.
Уруш йилларида Ўзбекистонга кўчирилган 250 мингдан ортиқ боланинг тақдири маҳаллий аҳолининг ўз-ўзини сафарбар этиши натижасида ижобий ҳал бўлди ва уларнинг бирортаси меҳрибонлик уйларига топширилмади. Ўша даврда давлатнинг эътибори асосан ҳарбий-ташкилий ишлар билан чекланган бўлиб, асосий юк халқнинг зиммасига тушган эди. Бу ерда муҳим бир жиҳат бор: 1940-йиллардаги оилалар болаларни бирор-бир моддий манфаат ёки давлат билан тузилган шартнома асосида эмас, балки иймоний ва инсоний бурч юзасидан ўз бағрига қабул қилганлар.
Бироқ бугунги кунга келиб биз мутлақо бошқача манзаранинг гувоҳи бўлиб турибмиз. Шундай юксак маънавиятли халқ учун Ғарб жамиятининг либерал қадриятларига асосланган, оилавий муносабатлар кўринишидаги кўр-кўрона кўчирилган андозаларни жамият ҳаётига сингдириш учун ҳуқуқий асослар белгиланмоқда. Бу қадриятлар оилавий муносабатларда “индивидуализм” (худбинлик) ва “давлат васийлиги”ни биринчи ўринга қўядиган, ҳозирда эса чуқур ахлоқий ва маънавий инқирозга юз тутган Ғарб тизимини жорий этишга қаратилган.
2025 йил 24 декабрда қабул қилинган Президент фармони (ПФ-256-сонли фармон ва у билан тасдиқланган 2026–2030 йилларга мўлжалланган Стратегия) билан 2026 йил 1 февралдан мамлакатимизда “профессионал қабул қилувчи оилалар” хизмати йўлга қўйилиши белгиланди. Расмий ҳужжатларда мазкур тизим зўравонликка учраган ёки ижтимоий хавф гуруҳидаги болаларни муҳофаза қилиш, улар учун хавфсиз муҳит яратиш мақсадида ташкил этилаётгани таъкидланмоқда. Аммо бу исломий анъаналаримиздан тубдан фарқ қилувчи, мафкуравий ва иқтисодий асосларга таянган янги ҳуқуқий тузилмани ифодалайди. Ушбу ислоҳотнинг замирида ётган, ҳозирда деярли ҳеч ким эътибор бермаётган фармон ортидаги сиёсий мақсадлар, маънавий хатарлар ва халқаро андозаларнинг жамият ҳаётига таъсири таҳлил қилиниши зарур бўлган масаладир. Бугун таклиф этилаётган “профессионал оила” тушунчаси меҳр-оқибат тушунчасини “хизмат кўрсатиш” соҳасига кўчирмоқда. Бу – инсонпарварликнинг иқтисодийлашувидир. Давлат эндиликда етим ёки ижтимоий ҳимояга муҳтож болани васийликка олувчи шахсни “ходим” сифатида кўради. Бу ерда манфаатлар тўқнашуви яққол кўзга ташланади: бир томонда давлатнинг бюджет харажатларини мақбуллаштириш истаги, иккинчи томонда эса “профессионал ота-она”нинг моддий таъминот эвазига ўз зиммасига олган мажбурияти.
Янги тизимнинг иккита асосий устуни бор: иқтисодий самарадорлик ва мафкуравий назорат. Улкан “Меҳрибонлик уйлари”ни сақлаш давлат бюджети учун катта харажат талаб қилади. Биноларни таъмирлаш, маъмурий штатларни сақлаш ва коммунал тўловлар давлат зиммасидаги оғир юкдир. “Профессионал оилалар” тизимига ўтиш орқали давлат бу юкни жисмоний шахсларга “аутсорсинг” қилмоқчи. Тўланадиган нафақалар ва иш ҳақи болалар уйини сақлашдан кўра арзонроққа тушади. Бироқ бу ерда бола тақдирининг молиявий тежамкорлик қурбонига айланиши кимни ташвишга солади?
Давлат учун энг катта “хавф” – назорат қилиб бўлмайдиган ижтимоий қатламларнинг шаклланишидир. Оила – жамиятнинг энг ёпиқ бўғини. Профессионал оилалар эса, давлат билан шартнома тузгани боис, улар давлатнинг мафкуравий йўриқномаларини бажаришга мажбур. Бу тизим орқали давлат боланинг тарбиясига, унинг дунёқарашига ва келажакдаги сиёсий қиёфасига бевосита таъсир ўтказиш имконига эга бўлади. Фармонда қўлланилган “ижтимоий хавф остидаги оилалар” тушунчаси ҳуқуқий жиҳатдан ниҳоятда хатарлидир. Сиёсий таҳлил шуни кўрсатадики, таърифлар қанчалик мубҳам бўлса, ижро ҳокимиятининг имкониятлари шунчалик кенг бўлади. Агар оиланинг анъанавий ёки диний турмуш тарзи давлатнинг “дунёвийлик” мезонларига зид келса, бу “ижтимоий хавф” сифатида баҳоланиши мумкинми? Ҳа, бугунги сиёсат шу йўналишда.
Ота-онанинг ўз фарзандига диний қадриятлар ёки ақидалар асосида таълим бериши “бола ҳуқуқларини чеклаш” сифатида талқин қилиниб, болани оиладан ажратиш учун баҳона бўлиши мумкин. Бу ерда биз Шарқий Туркистон (Хитой) ҳудудида кузатилаётган “қайта тарбиялаш” сиёсатининг юмшоқроқ кўринишини пайқашимиз мумкин. У ерда ҳам болаларни “экстремистик муҳит”дан қутқариш ва “замонавий жамият”га мослаштириш баҳонасида ота-оналаридан ажратиб, давлат назоратидаги оилаларга ёки мактабларга берилади. Болани ўз ҳақиқий оиласидан, унинг иймоний ва исломий муҳитидан ажратиб, “профессионал” (яъни маълум бир иш ҳақи эвазига хизмат қилувчи) муҳитга тушириш унинг шахсияти ва тарбиясини аянчли ҳолатга келтириши муқаррар. Бундай болалар учун оила муқаддас қўрғон эмас, балки вақтинчалик яшаш жойи бўлиб қолади. Натижада, жамиятда меҳр ва садоқат эмас, балки манфаат ва кўрсатма асосида яшайдиган янги авлод шаклланади.
Зеро, миллатнинг келажаги давлат шартномаларида эмас, балки оилалардаги иймон ва меҳр ришталаридадир. Болани асраб олиш тижорат эмас, балки илоҳий мукофот умидидаги амал бўлиши ва шу асосда рағбатлантирилиши лозим. Давлат болани оиладан ажратиш эмас, балки ўша муҳтож оиланинг ўзига моддий кўмак бериш орқали боланинг ўз уйида қолишини таъминлаши шарт. Исломда давлатнинг вазифаси оилани парчалаш эмас, уни бутун сақлаш учун шароит яратишдир. Хулоса қилиб айтганда, 2026 йил 1 февралдан кучга кираётган “профессионал қабул қилувчи оилалар” хизмати фақатгина ижтимоий лойиҳа эмас, балки давлатнинг жамият устидан назоратини кучайтиришга қаратилган жиддий сиёсий қадамидир.
Бизнинг исломий жамиятимизда эса, оила Аллоҳнинг омонати сифатида жамоий масъулият устига қурилган. Муаммони фақат танқид қилиш кифоя эмас, унга муқобил ва соғлом ечим тақдим этиш лозим. Ислом сиёсий ва ижтимо тизимида етимлар ва муҳтож болалар масаласи “Кафолат” (كفالة) тушунчаси орқали ҳал этилади. Бола бошқа оилага берилганда ҳам ўз насаби сақлаб қолинади, бу эса унинг шахсияти емирилишининг олдини олади.
Ислом фиқҳида фарзандлар ва етимларнинг ҳуқуқлари нозик ва муҳим мавзулардан бири ҳисобланади. Шариатда инсон ҳаёти, насли ва молини ҳимоя қилиш муҳим мақсадлардан бўлгани учун, жамиятнинг энг заиф қатлами бўлмиш болаларга алоҳида эътибор қаратилган.
Фарзанд ота-она зиммасидаги омонатдир. Уларнинг ҳуқуқлари туғилмасидан олдин бошланиб, вояга етгунча давом этади.
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ ۖ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ ۚ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا
– “Болаларингизни қашшоқликдан қўрқиб ўлдирмангиз. Биз уларни ҳам, сизларни ҳам ризқлантирурмиз”. (Исро:31)
Ҳар бир бола ўз отасининг номи билан чақирилиши ва насаби аниқ бўлиши шарт.
ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ۚ
– “Уларни (болаларни) ўз оталари (номи) билан чақиринглар. Шу Аллоҳ наздида адолатлироқдир”. (Аҳзоб:5)
Пайғамбаримиз ﷺ марҳамат қиладилар:
“Ҳеч бир ота ўз фарзандига гўзал одобдан кўра афзалроқ мерос бера олмайди”. (Термизий ривояти).
Отаси вафот этган, балоғатга етмаган болалар етим ҳисобланади. Шариат етимларга зулм қилишдан қаттиқ қайтарган ва уларга ғамхўрлик қилиш жаннат билан мукофотланишини ваъда қилган.
Росулуллоҳ ﷺ: “Мен ва етимни ўз қарамоғига олган киши жаннатда мана шундай бўламиз”, – деб кўрсаткич ва ўрта бармоқларини бирлаштириб кўрсатдилар. (Бухорий ривояти).
Етимнинг молига тажовуз қилиш оғир гуноҳлардан биридир.
وَآتُوا الْيَتَامَىٰ أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ
– “Етимларга молларини беринглар. Пок нарсани нопокка (яъни ҳалолни ҳаромга) алмаштирманглар…”. (Нисо:2)
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا ۖ وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا
– “Етимларнинг молларини зулм йўли билан ейдиган кимсалар, шубҳасиз, қоринларига оловни еган бўлурлар…”. (Нисо:10)
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ
– “Бас, энди сиз ҳам етимга қаҳр қилманг!" (Зуҳо:9)
Ҳаётуллоҳ
12.02.2026й
