بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

Кооператив жамиятлар

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Кооператив жамиятлар бир неча хил бўлади: Ҳунармандлик кооперативи, қишлоқ хўжалиги кооперативи, истеъмол кооперативи, ишлаб чиқариш кооперативи ва ҳоказолар. Умуман олганда, улар ё истеъмол кооперативи ё ишлаб чиқариш кооперативи бўлиб, истеъмол кооперативида фойда харидларга қараб, ишлаб чиқариш кооперативида эса, ишлаб чиқаришга қараб тақсимланади.
Бундай кооператив жамиятлари Ислом ҳукмларига зид бўлган ботил жамиятлардир. Бунинг изоҳи қуйидагича:

1. Кооператив жамият ширкат бўлиб, унда шариат белгилаган шартлар тўла топилиши керак. Исломда ширкат икки ёки ундан ортиқ шахслар ўртасида фойда кўриш мақсадида молиявий иш қилишга келишиб тузилган битимдир. Шунга кўра, ширкатда шериклар тарафидан иш бажарадиган, яъни ўз улушига эга бўлган тан бўлиши шарт. Шундагина ширкат шаръий ҳисобланади.  Шунинг учун агар ширкатда ҳуқуққа эга, тасарруф қилувчи, ширкатнинг мақсадини рўёбга чиқарадиган ишларни бажарувчи шахс бўлмаса, ширкат ҳосил бўлмайди. Шу қоидани кооператив жамиятга татбиқ қиладиган бўлсак, унинг шаръий ширкат эмаслиги аён бўлади. Чунки у фақат молларгагина асосланган ширкатдир. Унда тан шерикнинг ўзи йўқ. Молларнинг ўзларигина шерикчилик қилишади. Кооператив жамиятда иш қилишга эмас, иш қиладиган одамни қидириб топадиган бошқарувни вужудга келтириш учун муайян маблағни қўйишга келишилади. Ширкатда ҳиссадорларнинг маблағлари иштирок этади, холос. Унда тан бўлмайди. Тан шерик бўлмагандан кейин улар шаръий ширкат ҳисобланмайди ва умуман тузилмаган, деб эътибор қилинади. Чунки ширкат молни тасарруф қилишга тузилган битимдир, тасарруф эса, фақат тан тарафидан бажарилади. Тан бўлмаган ширкат ботил ширкат бўлиб, шаръан ширкат ҳисобланмайди.

2. Фойдани сармоя ёки ишга қараб эмас, харид ёки ишлаб чиқаришга қараб тақсимлаш жоиз эмас. Чунки ширкат молга қараб тузилса, фойда ҳам молга қараб тақсимланади, ишга қараб тузилса, фойда ҳам ишга қараб тақсимланади. Демак, фойда молга ё ишга ёки иккаласига қараб тақсимланади. Уни савдо ёки ишлаб чиқаришга қараб тақсимлашнинг шарт қилиниши шаръий битимга тўғри келмайди. Чунки фойдани савдога қараб тақсимлашни шарт қилиш сармояни инобатга олмасликка олиб келади, фойдани ишлаб чиқаришга қараб тақсимлашни шарт қилиш эса, ишни инобатга олмасликка олиб келади, бу эса, битим тақозосига зид. Битимнинг тақозосига зид бўлган ё битим манфаатини кўзламайдиган, талабига жавоб бермайдиган ҳар қандай шарт фосид шартдир. Фойдани харидлар ва ишлаб чиқаришга қараб тақсимлаш битим тақозосига тўғри келмайди. Чунки битим шаръан мол ёки ишга қараб бўлади. Демак, фойда ҳам мол ёки ишга қараб бўлади. Агар фойда харид ва ишлаб чиқаришга қараб бўлишига шартлашилса, бу шарт фосид бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

27.01.2019й.