بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

“Тўлиқ шериклик” ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Биз аввалги мақолаларимизда сизларни Исломдаги мавжуд ширкатларнинг воқеси, моҳияти ва уларга тааллуқли шаръий ҳукмлар билан таништириб ўтдик. Навбатдаги мақолаларимизда Капиталистик ширкатлар билан таништиришни бошлаймиз.

Капиталистик тузумда ширкат бир битим бўлиб, бу битим бўйича икки ёки кўпроқ шахс мол ёки ишдан ҳисса қўшиш орқали бирон молиявий лойиҳада иштирок этиш мажбуриятини оладилар. Бу битим ана шу лойиҳа келтирадиган фойда ёки зиённи ўзаро бўлишиш учун тузилади. Ширкат икки хил бўлиши мумкин: Шахсларнинг ўзи иштирок этишига асосланган ширкатлар ва фақат молдан ҳисса қўшиладиган ширкатлар.

Шахсларнинг ўзи иштирок этишига асосланган ширкатлар шахслардан таркиб топади. Ширкатда ҳам, улушларни белгилашда ҳам шахснинг таъсири бўлади. Бунга “тўлиқ шериклик” ширкати ва прокси (ишончнома, яъни айрим шериклари ишда фаол қатнашмайдиган механизм)га асосланган майда ширкатларни мисол қилиш мумкин. Фақат молдан ҳисса қўшиладиган ширкат эса, бунинг аксидир. Чунки унда шахснинг эътибори ҳам, таъсири ҳам, вужуди ҳам бўлмайди. Шахс мутлақо олиб ташланиб, ширкатнинг тузилишида ҳам, иш юритишида ҳам ёлғиз молнинг ўзи қолади. Бунга ҳиссадорлик ширкатлари, акционерлик ишончнома ширкатларини мисол қилиш мумкин.

“Тўлиқ шериклик” ширкати

“Тўлиқ шериклик” ширкати икки ёки ундан ортиқ шахснинг махсус ном билан биргаликда савдогарлик қилишга келишиб тузган битимидир. Ширкатнинг қарзларини тўлаш мажбурияти ҳеч бир чекловсиз ўзаро кафиллик орқали барча аъзоларининг моллари гарданига тушади. Шунинг учун биронта шерик ўзининг ширкатдаги ҳуқуқини бошқа бировга қолган шерикларнинг рухсатисиз ўтказолмайди. Шериклардан бирининг ўлими, ишга яроқсиз бўлиб қолиши ёки банкрот (хонавайрон) бўлиши билан ширкат тарқаб кетади. Тарқамаслиги учун бу ишнинг олдини олувчи битим тузилган бўлиши керак. Ширкат аъзолари бошқалар билан тузилган шартномаларни бажаришда ўзаро бир-бирларига кафилдирлар. Бу борада уларнинг масъулияти чекланмайди. Чунки ҳар бир шерик ширкатнинг барча қарзларини ширкат молларидангина эмас, ўзининг молларидан ҳам тўлашга бурчли.  Демак, ширкат қарзларини тўлашга етишмай қолган маблағни ўз моллари билан тўлдириб туриш шарт бўлади. Бу ширкат лойиҳани кенгайтиришга рухсат бермайди. У бир-бирини яхши танийдиган, бир-бирига ишонадиган оз сонли шахслардан таркиб топади. Ундаги асосий эътибор шерикнинг шахсиятига қаратилади. Бунда унинг бир тан бўлишигагина эмас, балки жамиятдаги тутган ўрни ва таъсирига ҳам эътибор қаратилади.

Бу ширкат бузуқ ширкатдир. Унинг шартлари Исломдаги ширкатлар шартига тўғри келмайди. Чунки шаръий ҳукмда шерик борасида унинг тасарруф юрита олиши шарт қилинади, холос. Ширкат ўзининг ишларини кенгайтириши мумкин. Агар шериклар дастмояни оширибми, шерикларни кўпайтирибми, ширкатни кенгайтиришга келишсалар, бемалол, хоҳлаганларича тасарруф қилишлари мумкин. Чунки шерик бир шахс сифатида ширкатга қўшган улушига қараб масъул бўлади. У шерикларнинг розилигисиз ҳам хоҳлаган пайтида ширкатни тарк этиш ҳуқуқига эга.  Шериклардан бирининг ўлими ёки ақлдан озиши билан ширкат тарқаб кетмайди. Бундай пайтда ширкат иккитадан кўп одамдан таркиб топган бўлса, ўша битта одамнинг шериклиги бекор қилиниб, қолганларнинг шериклиги ўз ўрнида қолаверади. Шаръий шартлар мана шулардир. “Тўлиқ шериклик” ширкатининг шартлари эса, уларга тўғри келмайди. Аксинча, уларга қарама-қаршидир. Шунга кўра, у бузуқ ширкат ҳисобланиб, шаръан жоиз эмасдир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

13.01.2019