بسم الله الرحمن الرحيم

 Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса    

Нарх

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ 

– “Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Биз сизлар билан капитализм мабдасидаги иқтисод таянадиган, капиталист иқтисодчилар доимий изланиш олиб борадиган икки асос, яъни “Эҳтиёжларга нисбатан товар ва хизматларнинг нисбий камлиги” ва “Ишлаб чиқарилган нарсанинг қиймати мавжудлиги” ҳусусидаги уларнинг фикрлари, хулосалари ва уларнинг хатолиги ҳақида батафсил маълумотларни тақдим этдик. Эндиги мавзуларимизда сизларга капиталистик иқтисоднинг учинчи асоси “Нарх ва унинг маҳсулот ишлаб чиқариш, истеъмол қилиш ва тақсимлашда ўйнайдиганда роли” ҳақидаги уларнинг фикр ва хулосаларинининг хатолиги ҳақида батафсил маълумот берамиз.  

Ғарб иқтисодчиларининг айтишича, нарх маҳсулот ишлаб чиқаришга ундовчи омил ҳисобланади. Чунки – дейди улар – инсонни ҳар қандай меҳнатни бажаришга ундовчи омил шу меҳнат эвазига у қўлга киритадиган моддий мукофотдир.  Бу сўз воқеликка зид.  Чунки кўпинча инсон фахр каби маънавий мукофотни ёки Оллоҳнинг савобига эришиш каби руҳий мукофотни қўлга киритиш учун ёки вафо каби ахлоқий сифат билан зийнатланиш учун меҳнат сарфлайди.  Зеро, инсоннинг эҳтиёжлари гоҳида моддий фойдани қўлга киритиш каби моддий, гоҳида эса муқаддаслашти-риш каби руҳий ёки мақтов каби маънавий бўлиши мумкин.  Демак, эҳтиёжларни фақат моддий эҳтиёжлар доирасига чеклаб қўйиш нотўғри.  Чунки инсон гоҳида моддий эҳтиёжларни қондиришга сарфлаганидан кўра кўпроқ руҳий ёки маънавий эҳтиёжни қондиришга молни сахийлик билан сарфлайди.  Шунга кўра, демак, нархнинг бир ўзи ишлаб чиқаришга ундовчи омил бўлолмайди.  Шунинг учун гоҳида нарх ундовчи омил бўлса, гоҳида бошқа нарса омил бўлиши мумкин.  Сиз масалан масжид қуриш учун ойлаб тош кесишга бутун вақтини сарфлаётган тош йўнувчини ёки ўз маҳсулотларини камбағалларга тарқатиш учун ишлаётган корхонани олиб кўринг.  Ёки масалан, Уммат ўз юртини мудофаа қилиш учун хандақлар қазишга ва куч тўплашга бутун куч-ғайратини сарфлайди, шундай эмасми ахир?  Бундай ишларга ундовчи омил, туртки бўладиган нарса наҳотки нарх бўлса?  Бундан ташқари моддий мукофотнинг ўзи ҳам нарх билангина чекланиб қолмайди. Чунки моддий мукофот бошқа товар ёки хизматлар бўлиши мумкин. Демак, ишлаб чиқаришга ундовчи омил, туртки бўладиган нарса фақат нархдир, деб билиш нотўғри.

Капиталистик иқтисод тузуми баён қилган энг ажабланарли нарсалардан бири – жамият аъзоларига бойликни тақсимлашни тартибга солувчи ягона нарса нархдир, деб билишдир. Уларнинг айтишича, нарх – инсонни эгалик ва истеъмол қилишда ўз даромадларига муносиб келадиган чегарада тўхтатиб қўядиган чеклаб қўювчи меёр бўлиб, ҳар бир шахс истеъмолини унинг даромади имкон берадиган даражага чеклаб қўяди. Бу билан эса баъзи товарларнинг нархи кўтарилиши, баъзилариники эса пасайиши, баъзи одамларда пул бўлиши, баъзиларида эса пул бўлмаслиги сабабли нарх – истеъмолчиларга бойликни тақсимлашни тартибга солувчи бирдан-бир восита бўлиб қолади. Шунинг учун ҳар бир шахснинг юрт бойлигидан оладиган улуши унинг асосий эҳтиёжлари миқдори билан белгиланмайди, балки унинг улуши товар ва хизматлар ишлаб чиқаришда қўшган хизматлари қийматига тенг бўлади, яъни ўзи эгалик қиладиган ер ёки сармоя миқдори билан ёки қилган меҳнати ёки ишлаб чиққан лойиҳалари миқдори билан белгиланади.

Бу қоида билан, яъни бойликни тақсимлашни тартибга солувчи нарса нархдир, деб белгилаб қўйиш билан эса капиталистик иқтисод тузуми фақат товар ишлаб чиқариш ва хизматларга ҳисса қўшишга қодир бўлган одамларгина яшаш ҳуқуқига эгадир, туғма заифлиги ёки бирон ҳодиса оқибатида майиб-мажруҳ бўлиб қолганлиги сабабли бундан (яъни товар ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатишга ҳисса қўшишдан) ожизлик қилган кишилар эса яшаш ҳуқуқидан маҳрумдир, чунки уларнинг ўз эҳтиёжларини қондириш учун юрт  бойлигидан улуш олишга ҳаққи йўқ, деган қарорга келган бўлади.  Шунингдек капиталистик иқтисод тузуми бунга (яъни товар ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатишга) қодир бўлган ҳар бир одам тўқ яшашга ва ўз мол-мулки билан бошқалар устидан хўжайинлик ва ҳукмронлик қилишга ҳақлидир, чунки у ақлан ёки жисмонан кучли яратилган, шунинг учун қандай йўллар билан бўлмасин бойликка эга бўлишга бошқалардан кўра қодирроқдир, шунингдек моддийликка мойиллиги кучли бўлган ҳар бир одам бошқалардан кўра бойликка кўпроқ эга бўлади, руҳий мойиллиги ва маънавий сифатларга боғланиши кучлироқ бўлган киши эса – моддий нарсаларни қўлга киритишда руҳий ёки маънавий чеклов (меёр)лар буюрадиган нарсаларга амал қилганлиги учун – бойликка бошқалардан кўра камроқ эга бўлади, деб ҳисоблайди. Худди шу нарса руҳий ва ахлоқий жиҳатни ҳаётдан узоқлаштириб юборади ва ҳаётни моддий эҳтиёжларни қондириш воситаларини қўлга киритиш учун олиб бориладиган моддий кураш асосидаги қуруқ моддий ҳаётга айлантириб юборади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

08.11.2017й.