بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низомнинг биринчи таянчи

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– «Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас». (Қасос:77)  

Капиталистик иқтисодчи жамият асосланиши лозим бўлган нарсага аҳамият бермайди, яъни, аҳлоқий, руҳий, инсоний жиҳатлар умуман эътиборга олинмайди, балки эҳтиёжни қондирадиган нарса бўлганлиги учун иқтисодий модда (восита)га аҳамият беради. Шунинг учун иқтисодчининг вазифаси товарлар ва хизматларни кўпайтиришдир, яъни бошқа ҳеч нарсани эътиборга олмай инсон эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган қондириш воситаларини кўпайтиришдир. Масалан, шахс муайян товар ёки хизматга эҳтиёж сезишига қарамай янада кўпроқ истеъмол қилиб қондиришга интилади. Кимдир ўзидаги мавжуд автомобилни энг охирги русумдагисига эга бўлишни хоҳласа яна кимдир алоқа воситасини энг охирги русумдагисига эга бўлишни хоҳлайди, турли туман кийимларни кийишни ҳар хил овқатларни тановвул қилишни хоҳлайди. Жамият ривожланган сари унинг эҳтиёжлари давомли равишда ортиб бораверади ва янги – янги  эҳтиёжлари доимий равишда пайдо бўлаверади. Бирини қондиришга муваффақ бўлди дегунча яна бир янгиси пайдо бўлиб шахс уни ҳам қондиришга ҳаракат қилади. Демак кишиларнинг эҳтиёжлари хилма – хил ва ниҳояси йўқдир. Бир муайян жамият муайян сондаги эҳтиёжларни қондиришга муваффақ бўлди дегунча қондирилмаган янги эҳтиёжлар пайдо бўлаверади.

Шунга биноан иқтисодчи инсон эҳтиёжларини қондириш воситаларини кўпайтириш борасида изланади. Уларнинг назарида қондириш воситалари бўлган товарлар ва хизматлар чекланган, демак улар инсон эҳтиёжларини қондириш учун етарли эмас. Мана шундан иқтисодий муаммони асоси келиб чиқади. Бу муаммо асоси эҳтиёжларнинг кўплиги, уларни қондириш воситаларининг эса озлигидир, яъни инсоннинг барча эҳтиёжларини тўла қондириш учун зарур бўлган товар ва хизматларнинг етишмаслигидир.

Мана шу пайтда жамият иқтисодий муаммога, яъни товар ва хизматларнинг нисбий етишмаслиги муаммосига дуч келади. Бу етишмасликнинг муқаррар натижаси шундан иборат бўладики, баъзи эҳтиёжлар фақат қисман қондириладиган ёки мутлақо қондирилмайдиган бўлиб қолади. Шундай экан, қондирилишдан баҳраманд бўладиган эҳтиёжларни ва унда маҳрум бўладиган эҳтиёжларни кўрсатиб бериши учун жамият аъзолари ўзаро келишиб оладиган қонун-қоидалар зарур бўлади. Бошқача ибора билан айтганда чекланган ресурс (манба)ларни чекланмаган эҳтиёжларга қандай тақсимланиш кераклигини кўрсатиб берадиган қонун-қоидалар лозим бўлади. Демак уларнинг наздида муаммо инсон эмас, балки эҳтиёжлар ва ресурслардир, яъни ҳар бир шахснинг эҳтиёжларини қондириш эмас, балки эҳтиёжларни қондиришнинг ресурс-манбаларини кўпайтиришдир. Шундай экан ишлаб чиқиладиган қонун-қоидалар ресурсларнинг етарли бўлишига эришиш учун, яъни ҳар бир кишини эмас, балки одамлар мажмуасини товарлар ва хизматлар билан етарли таъминлаш учун маҳсулот ишлаб чиқаришни мумкин қадар юқори даражага кўтаришни таъминлайдиган бўлиши шарт.

Шундан келиб чиқиб, товар ва хизматларни тақсимлаш муаммоси уларни ишлаб чиқариш муаммоси билан чамбарчас боғлиқ бўлиб қолди. Шу сабабли иқтисодий изланишлардан кўзланган энг олий мақсад одамлар мажмуаси истеъмол қиладиган товар ва хизматларни кўпайтириш бўлиб қолди. Шунинг учун маҳаллий маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмига таъсир ўтказадиган омилларни ўрганиб чиқиш барча иқтисодий мавзулар орасида биринчи ўринда туради. Чунки маҳаллий маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш борасида изланиш иқтисодий муаммони, яъни эҳтиёжларга нисбатан товар ва хизматларнинг камлиги муаммосини ҳал қилиш учун олиб бориладиган изланишларнинг энг муҳими ҳисобланади. Чунки улар камбағаллик ва қашшоқлик муаммосини фақат маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш орқали ҳал қилиш мумкин, деб ишонадилар. Демак, уларнинг наздида жамият олдида турган иқтисодий муаммо фақат ишлаб чиқаришнинг кўпайтириш билан ҳал бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин.

03.04.2017й.