Ким уни покласа, батаҳқиқ нажот топибди!

Сўзлашиш одоби

(6-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Мунозара одоби

Мунозара – баҳсдир. Аллоҳ Таоло айтади:

قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا

– “(Эй Муҳаммад алайҳис-салом), дарҳақиқат, Аллоҳ сиз билан ўз жуфти ҳақида баҳслашаётган ва Аллоҳга шикоят қилаётган (аёл)нинг сўзини эшитди. Аллоҳ сизларнинг баҳсу-жавобларингизни эшитур”. (Мужодала:1)

Бу оятда Аллоҳ Таоло мунозарани суҳбат деб номлаб, уни ҳар икки тарафнинг ўз ҳужжатини ёки ўзи ҳужжат деб ҳисоблаган нарсасини келтириш деб белгилади. Ундан мақсад ўз фикри ва йўналишини қувватлаш ва рақибининг ҳужжатини бекор қилиб, уни тўғрилик ва ҳақиқат деб билган тарафига олиб ўтишдир.

Шариатда мунозарадан ҳақиқатнинг юзага чиқарилиши ва ботилнинг ботиллиги кўрсатилиши мақсад қилинади. Аллоҳ Таоло айтади:

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

– “(Эй Муҳаммад алайҳис-салом), Парвардигорингиз Йўли-динига донолик-ҳикмат ва чиройли панд-насиҳат билан даъват қилинг! Улар (сиз билан талашиб-тортишадиган кимсалар) билан энг гўзал йўлда мужодала-мунозара қилинг!”,      (Нахл:125)

قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ

– “(Эй Муҳаммад алайҳис-салом), айтинг: “Агар ростгўй бўлсангиз, ҳужжатларингизни келтирингиз!””  (Бақара:111)

Пайғамбар (с.а.в.) Макка мушриклари билан, Нажрон насоролари билан, Мадина яҳудийлари билан мунозаралар қилганлар. Даъватчи эзгуликка чорлаб, яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтариб, адаштирувчи фикрларга қарши курашиб борар экан, қайси бир жойда мунозара услуби зарур бўлиб қолса, ўша жойда мунозара вожибга айланади. «Бир вожиб бир нарсасиз амалга ошмаса, ўша нарсанинг ўзи ҳам вожиб бўлиб қолади» деган қоидага асосан шундай бўлади.

Шариатда қораланган мунозаралар ҳам бор. Масалан, Аллоҳ ва Унинг оятлари ҳақида мунозара қилиш куфрдир.

وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ

– “У кимсаларни Аллоҳ хусусида талашиб-тортишиб турган ҳолларида урар. У (ушлаган вақтида) қаттиқ ушловчи Зотдир”, (Раъд:13)

مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلاَ الَّذِينَ كَفَرُوا

– “Аллоҳнинг оятлари ҳақида фақат кофир бўлган кимсаларгина талашиб-тортишурлар”,                                     (Ғофир:4)

الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا

– “Аллоҳнинг оятлари ҳақида ўзларига келган бирон ҳужжат-далилсиз талашиб-тортишадиган кимсалар Аллоҳ наздида ҳам, иймон келтирган зотлар наздида ҳам катта нафратга дучор бўлурлар”,   (Ғофир:35)

وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

– “(Токи) Бизнинг оятларимиз хусусида талашиб-тортишадиган кимсалар ўзлари учун (Аллоҳнинг азобидан) бирон қочиб қутуладиган жой йўқ эканлигини билиб олсинлар!”                                             (Шўро:35)

Мунозарачиларнинг исбот этувчиси эмас, инкор қилувчиси кофирдир. Чунки инкор қилувчи ҳақиқатни рад этиш учун, исбот қилувчи эса, ҳақиқатни рўёбга чиқариб, ботилни янчиш учун мунозара қилади.

وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ

– “… ботил (ҳужжатлар) билан талашиб-тортишиб, унинг ёрдамида Ҳақни енгмоқчи бўлган эдилар”,                      (Ғофир:5)

مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

– “Улар (бу мисолни) сизга фақат талашиб-торишиш учунгина келтирдилар. Ахир улар хусуматчи-урушқоқ қавмдирлар”. (Зухруф:58)

Қуръонни мўъжиза эмас ёки Аллоҳ томонидан эмас, деб мунозара қилиш куфр.

Аҳмад Абу Ҳурайрадан ривоят қилган марфуъ ҳадисда:

«جِدَالٌ فِي الْقُرْآنِ كُفْرٌ»

«Қуръон ҳақида мунозара қилиш куфрдир», дейилган.

Мунозара макруҳ бўлиши ҳам мумкин. Кўриниб бўлган ҳақиқат хусусида мунозара қилиш каби.

يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنظُرُونَ

– “(Ўшанда) улар гўё кўриб турган ҳолларида ўлимга ҳайдаб кетилаётгандек, сиз билан аниқ-равшан бўлган ҳақиқат (яъни урушга чиқиш) тўғрисида баҳслашган эдилар”.    (Анфол:6)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Зайниддин

02.07.2019й