Ким уни покласа, батаҳқиқ нажот топибди!

Сўзлашиш одоби

(7-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Мунозара одоби (давоми)

Мунозара далил ёки шубҳа билан бўлади. Уларсиз мунозара шовқин солиш ва тартибсизликдан бошқа нарса эмас. Шубҳага ибн Ақил «Йўналишни ҳақиқат бўлмаса ҳам ҳақиқат суратида хаёллантириш шубҳадир», деган таърифни беради. Ибн Ҳазм шовқин солишни «Бир ёки бир неча масалаларни ноҳақликка олиб борадиган бузуқ, ботил ҳужжат билан бўяб кўрсатиш, бир сўз билан айтганда, сафсатадир», деб таърифлайди. Ибн Ақил айтади: «Илм аҳлининг энг севимли йўли ҳужжат ёки шубҳа асосида гапиришдир. Шовқин солиш эса, мунозара аҳлининг тартибсизлигидир». Шовқин солиш бу далил ёки шубҳасиз мунозара қилишдир, дейиш ҳам мумкин.

Мусулмон олимларнинг мунозара қонунлари ва одоблари хусусидаги тавсияларини қуйида айрим қўшимча билан келтирамиз.

1) Аллоҳдан тақво қилишни биринчи навбатга қўйиш. Унга яқин бўлишни мақсад қилиш. Унинг буйруғини бажариб, розилигига эришишни умид қилиш.

2) Рақибини ютиш, мот қилиш эмас, ҳақиқатни юзага чиқариш ва ноҳақлигини кўрсатиб беришни ният қилиш. Шофеий айтади: «Ким билан гаплашмай, ҳар доим унинг муваффақият қозонишини, тўғри бўлиб чиқишини, Аллоҳ томонидан унга ҳифзу ҳимоя бўлишини хоҳлаганман. Ким билан гаплашмай, ҳар доим Аллоҳ ҳақиқатни менинг тилимдан баён қиладими, унинг тилидан баён қиладими, мен учун фарқи бўлмаган». Ибн Уқайл айтади: «Ҳақиқатни юзага чиқариш мақсад қилинмаган ҳар бир мунозара эгасининг ҳалокатидир».

3) Фахрланиш, обрў топиш, нимагадир эришиш, талашиб-тортишиш ва риёни мақсад қилмаслик.

4) Аллоҳ учун, Унинг дини учун, ўзининг рақиби учун насиҳатни ният қилиш. Чунки дин насиҳатдир.

5) Аллоҳга ҳамду сано, Пайғамбарга раҳмат ва салом айтиш билан бошлаш.

6) Аллоҳдан Ўзи рози бўладиган ишга муваффақ қилишини сўраш.

7) Мунозарада йўли тўғри, кўриниши яхши бўлиши.

Ибн Аббос р.а. ривоятида Пайғамбар (с.а.в.) шундай деганлар:

«إِنَّ الْهَدْيَ الصَّالِحَ، وَالسَّمْتَ الصَّالِحَ، وَالِاقْتِصَادَ، جُزْءٌ مِنْ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا مِنْ النُّبُوَّةِ»

«Тўғри йўл, яхши кўриниш ва ўртачалик Пайғамбарликнинг йигирма беш қисмидан биридир».

Ибн Масъуднинг мавқуф ҳадисида келади:

«اعْلَمُوا أَنَّ حُسْنَ الْهَدْىِ، فِى آخِرِ الزَّمَانِ، خَيْرٌ مِنْ بَعْضِ الْعَمَلِ»

«Билингларки (гапиришдаги) гўзал йўл охир замонда айрим амалдан яхшироқдир».

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Зайниддин

14.07.2019й