Ливияда Америкача ечим йўли муваффақият қозонадими?!

Шак-шубҳасиз, Ливия ҳозирги вақтда сиёсий ва ҳарбий соҳаларда оғир инқирозли шароитларни бошдан кечирмоқда. Трампнинг Африка ишлари бўйича маслаҳатчиси Масъад Боулус ушбу инқирозни ҳал қилиш учун бир ечим лойиҳасини тақдим этди. Бироқ ушбу лойиҳа ичкаридаги баъзи таъсир доирасига эга бўлган томонлар томонидан қўллаб-қувватланмади, чунки у уларнинг баъзиларини нишонга олишни ва бошқаларини тирноқларини қирқиб ташлашни (нуфузини чеклашни) мақсад қилган эди. Шу сабабли, уларнинг баъзилари унга қарши ҳаракат қилиб, унинг ижроси қаршисига тўсиқлар қўйдилар. Бу тўсиқлар қаторига БМТ миссиясининг Ливиядан чиқиб кетишини талаб қилиш шиори остида намойишлар ва баъзи тартибсизликларнинг алангалатилиши ҳамда ушбу миссияни Ливия инқирози ечимининг кечикишига сабабчи деб айблаш кирди. Эмишки, айнан ўша миссия йўналишларни атайлаб ўзгартириб, муаммога илгари на баҳс мавзуси ва на низо сабаби бўлмаган янги унсурларни олиб кирмоқда.

Зеро, ечимларни баҳс қилиш учун БМТ миссияси атрофига тўпланган кўплаб кимсалар, ушбу миссия тез фурсатда уларнинг зиммасига илгари ҳеч кимнинг талаби бўлмаган янги бир бандни мажбуран юклаганини ва шу билан баҳс йўналиши ўзгариб кетганини кўрдилар. Демак, модомики саҳнани Америка назорат қилаётган экан, ушбу миссия инқироз умрини узайтиришни хоҳлаётган томон билан биргадир, чунки Америка ва баъзи Европа давлатларининг хоҳиши мана шундан иборатдир.

Бироқ, БМТ миссиясини ҳайдаб чиқариш инсонларнинг ушбу инқирозда миссия олиб бораётган ролни англаб етганлари сабабли уларнинг ўзлари учун мустақил бир мақсадга айланди. Чунки Америка ушбу миссиядан инқироз умрини узайтириш йўлида фойдаланаётгани очиқ-ойдин равшан бўлиб қолди.

Ушбу контекстдаги янгилик — юртга расмий ҳужжатларсиз кириб келаётган африкаликларни, яъни ноқонуний миграция деб аталувчи нарсани ҳайдаб чиқаришни талаб қилувчиларнинг майдонга чиқиши бўлди, натижада қора танли инсонларни таъқиб қилиш амалиётлари юз берди. Бас, баъзи томонлар бундан фойдаланиб, уни рағбатлантираётгани кузатилди ҳамда БМТ миссиясини Европа давлатларига хизмат қилиш учун африкаликларни Ливияда муқимлаштириш устида фаолият юритмоқда, деган айблов кенг тарқалди.

Америка лойиҳасининг зоҳири — юртни мамлакатдаги бўлиниш ва парчаланишни янада кучайтираётган ушбу қуролли гуруҳлар ва сиёсий тузилмалардан  халос қилиш бўлиб кўринмоқда. Ваҳоланки, ушбу қуролли гуруҳларнинг ҳар бири Марказий банк, Ливия ғарбидаги ягона аэропорт ва портлар каби давлат муассасалари ва тармоқларидан бирини назорат қилади, баъзилари эса бутун бошли вилоятларни ёки юртдаги муҳим муниципалитетларни назорат остида ушлаб турибди. Шу сабабли, ушбу лойиҳага мухолиф бўлган баъзи кучлар — мавжуд воқеликдан (статус-кводан) манфаатдор бўлган айнан ўша тузилмаларнинг ўзидир.

Ушбу лойиҳага бир оз теран нигоҳ ташлаш билан англаб етамизки, у юртнинг Ғарб малайлари, ва хусусан Америка малайлари назорати остида чекаётган азоблари учун асло ечим эмасдир! У инсонлар оғриқлари учун шунчаки бир вақтинчалик оғриқ қолдирувчи малҳам ва хусусан сиёсат кўчасига нисбатан ишлатилган бир ёлғондир, токи улар инсонларни муайян бир вақт давомида алдаб тура олсинлар. Америка таклиф қилаётган лойиҳада икки йиллик муддатни белгиламоқда, ушбу муддат тугагач эса, ўзларига бўйсунувчи исломий юртларимиздаги бошқа минтақаларни бошқариш ҳамда аҳволи хавф остида қолган баъзи малайларини — масалан, Судан ёки Суриядаги каби — қўллаб-қувватлаш мақсадида инқироз умрини янада кўпроқ узайтирадиган янги бир фирибни олиб чиқади.

Ливиядаги ички вазият тобора оғирлашиб бораётгани маълум бўлди, хусусан, инсонлар БМТ миссияси баъзи Европа давлатлари билан ҳамкорликда Ливияни «ноқонуний миграция» марказига айлантираётганини англаб етганларидан кейин ҳамда инсонлар орасида ирқчилик туйғулари ортиб бораётган бир пайтда Марказий Африка ҳудудларидан келаётганларнинг сони кўпайиб бормоқда. Бунинг ўзи бир қанча томонларга хизмат қилади, бунга қўшимча ўлароқ жамиятга ғамхўрлик даъвосини қилаётган баъзи кимсаларнинг оммавий тартибсизлик тўлқинидан ўз мақсадлари йўлида фойдаланиб қолишга уриниши ҳамда бир гуруҳ фаолларнинг БМТ миссиясига қарши ҳаракат қилиб, унинг муҳожирларни жойлаштириш лойиҳасидаги ва юрт инқирозини ечимга эришилмаслиги учун узайтириш лойиҳасидаги шубҳали роллари сабабли уни мамлакатдан чиқиб кетишни талаб қилишлари ҳам мана шундандир.

Бу борадаги гапнинг хулосаси шундаки, Ливия ҳозирда Америка томонидан тақдим этилаётган заҳарли ечимлар босқичини бошдан кечирмоқда. Америка ушбу ечимлар орқали вазиятнинг ҳарбий жиҳатдан портлаб кетиш эҳтимолига қарши вақтинчалик тинчлантирувчи чоралар қўлламоқчи, чунки ҳозирги вақтдаги ҳарбий тўқнашув — Американинг фикрича — жиловлаб олиш қийин бўлган бир вазиятга олиб келади.

Шунинг учун у зоҳиран ўз ечим лойиҳасини тақдим этди ва унинг энг муҳим бандлари қуйидагилардан иборатдир:

1. Ҳафтарнинг «Умумий қўмондонлик» муассасасини бекор қилиш.
2. 3 та ҳарбий минтақани ташкил этиш:
   • а) Холид Ҳафтар қўмондонлиги остидаги Бенғози ҳарбий минтақаси;
   • б) Аввалги тузум қолдиқларидан ҳисобланган эски офицер, офицер Али Қанна қўмондонлиги остидаги Жанубий ҳарбий минтақа;
   • в) Генерал-лейтенант Ал-Намруш раислиги остида Абу Қурайн Станциясидан то Тунис чегарасидаги Рас Аждиргача бўлган Ливия ғарбидаги ҳарбий минтақа.
3. Янги мудофаа вазирини тайинлаш.
4. Юрт шарқидаги ҳукуматни бекор қилиш ва унинг вазирларини Дабайба ҳукумати билан бирлаштириш.
5. Саддом Ҳафтарни оддий халққа кўрсатилаётганидек юрт ҳукмдори сифатида Президентлик кенгаши раҳбарлигига ўтказиш. Ушбу лавозимни ҳозирда Муҳаммад Ал-Манфий эгаллаб турибди.
6. Шарқ вазирлари билан тўлдирилган Абдулҳамид Дабайбанинг янги ҳукуматига парламент ва президентлик сайловларини ўтказиши учун 24 ойлик муддат бериш.
7. Сайловлардан сўнг Вакиллар палатаси (Парламент) ва Давлат олий кенгашини тугатиш ва тарқатиб юбориш.

Ва маҳаллий тўқнашувда асл асос бўлмаган Марказий банк ва Нефть корпорациясига тегишли бошқа бандлар ҳам бор.

Президентлик кенгаши раиси Муҳаммад Ал-Манфий, худди шунингдек, Давлат олий кенгаши раиси Холид Ал-Мишрий ва Тобруқ парламенти раиси Ақила Солиҳ ушбу лойиҳага мухолифлик қилишга шошилдилар. Шунингдек, юртдаги баъзи элита вакиллари, масалан, Демократик партия раҳбари  Муҳаммад Савон ҳам унга мухолиф бўлди. У ушбу лойиҳа ҳақида: «Бу юқоридан туриб қилинган бир битимдир», деди ва Масъад Боулус лойиҳасига берган узоқ шарҳида: «Бу саҳнани қайта тартибга солиш учун қилинган тезкор битимдир», деб айтди.

Таниқли таҳлилчи Муҳаммад Маҳфуз ўз шарҳида шундай деди: «Шу сабабли, кўплаб кучларнинг реакциялари зоҳир бўлди. Мавжуд воқелик кучларининг катта қисми ушбу лойиҳани рад этди, улар орасида Ақила Солиҳ ва унинг парламентининг ғарб, жануб ва шарқнинг турли ҳудудларидан бўлган депутатлари, шунингдек, Давлат кенгаши, Президентлик кенгаши ҳамда турли элиталар ва партияларнинг қатламлари бордир». Маҳаллий телекўрсатувлар, масалан, «Ливия Ал-Аҳрор» канали ва халқаро каналлардан «Ал-Жазира» уни танқид қилиш учун ўз кўрсатувлари дастурларидан катта майдонлар ажратдилар. «Ал-Жазира Нет» эса «Энг кучлининг шериклигими ёки воқеликни мустаҳкамлашми?» сарлавҳаси остида хабар беришича, Америка ташаббуси амалда ҳозирги нуфуз харитасини қонунийлаштиришга ҳамда ҳокимиятни Ливия шарқидаги Ҳафтар оиласи ва унинг ғарбидаги Дабайба оиласи ўртасида тақсимлашга қаратилган воқеликдаги келишувни мажбуран ўтказиш сари ҳаракат қилмоқда.

«Араби Пост» сайти эса «Боулус ташаббуси Ҳафтар ва Дабайба оилалари ўртасида ҳокимиятни қайта тақсимлаш битимига айланадими…?!» сарлавҳаси остида кенг қамровли ҳисобот чоп этди. Унда дастлаб сайловлардан ўтмасдан туриб, шарқ ва ғарб нуфузини бирлаштирувчи янги бошқарув тизимини барпо этиш учун бўлиб ўтган эълон қилинмаган яширин учрашувларнинг кулислари (орқа саҳналари) фош қилинди… Халқаро ва Италия матбуоти, масалан, «Жене Африк» (Jeune Afrique) журнали Римда икки томоннинг вакили бўлган марказий шахсиятлар, хусусан Иброҳим Дабайба (Миллий хавфсизлик маслаҳатчиси, ҳукумат раҳбари Абдулҳамид Дабайбанинг амакиваччаси) ва Саддом Ҳафтар (Ливия шарқидаги қуролли кучлар умумий қўмондонининг ўғли) ўртасида бўлиб ўтган махфий учрашувларни фош қилди.

Матбуот ҳисоботлари келишув асосларига эътибор қаратиб, Америка ҳисоботлари ҳаддан ташқари прагматизм мантиқига ҳамда барқарорликни ердаги амалий куч марказлари орқали бошқаришга таянишини зикр этдилар. Шунингдек, Давлат кенгаши ва Вакиллар палатаси ўртасидаги келишмовчиликлар мураккаблигини ҳатлаб ўтиш учун тўғридан-тўғри икки томонлама англашувга ҳамда сиёсий йўлни молиявий ва ҳарбий жиҳатдан энг нуфузли икки шахс — Иброҳим Дабайба ва Саддом Ҳафтар сиймосида қисқартиришга, ҳамда иқтисод ва нефтни асосий кириш эшиги сифатида қабул қилишга таянишини кўрсатдилар.

Бироқ, ушбу музокаралар мавжуд воқелик кучлари орасида бир қанча эътирозларни уйғотди, шу сабабли Америка ўз лойиҳасида муваффақиятсизликка учраши ва у ҳам бошқалари тугаган жойда ниҳоясига етиши катта эҳтимолдир. Шу сабабли, мамлакатдаги ўзаро зиддиятли ва душман кучларни ўзининг асосида бирлаштирадиган фикрий пойдеворни топиш вожибдир. Бу ерда душман кучларни ўзининг атрофида бирлаштира оладиган Исломдан бошқа ҳеч қандай асос йўқдир, зеро Аллоҳ таоло айтади:

﴿وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلَامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ﴾

«Ким Исломдан бошқа динни истаса, бас, ундан асло қабул қилинмас» (Оли Имрон 85)

Устоз Аҳмад Ал-Муҳаззаб

Роя газетасининг 2026 йил 24 июн, чоршанба кунги 605-сонидан