Малида кичик мартабали зобитлар томонидан президент Амаду (Аҳмаду) Тумани Турега қарши ҳарбий тўнтариш
بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم
Савол: 2012 йил 22 мартда Малида кичик мартабали зобитлар томонидан президент Амаду (Аҳмаду) Тумани Турега қарши ҳарбий тўнтариш юз берганлиги эълон қилинди. Тўнтариш ясаганлар «Демократик ислоҳот ва давлатни қайта тиклаш миллий комиссияси» деб ном берган нарсанинг расмий вакили лейтенант Амаду Конаре инқилоб баёнотини Мали телевидениеси орқали ўқиб эшиттириб: «Бу комиссия масъулиятни ўз зиммасига олишга ва лойиқ бўлмаган Амаду Тумани Туре режимига чек қўйишга қарор қилди» деди. Маълумки президент Тумани Туренинг иккинчи президентлик даври келгуси ойда тугайди, конституция бўйича унинг учинчи марта ўз номзодини қўйишга ҳаққи йўқ…
Шундай экан уни келгуси ойда конституцион йўл билан олиб ташлашни кутиб туриш ўрнига уни тўнтариш ясаб олиб ташлашга ана шу зобитларни нима мажбур қилди? У маҳаллий ҳодисами ёки унинг ортида бирон халқаро тараф турибдими? Агар шундай бўлса у тараф ким? Аллоҳ сизларга яхшиликни мукофот қилсин.
Жавоб: Тўғри, қулатилган президент Амаду Тумани Туре 2002 йилда сайланган, 2007 йилда қайта сайланди, шунинг учун унинг иккинчи президентлик муддати келгуси ойда тугаб келгуси ойнинг 29 ида сайловлар ўтказилиши керак эди. 1992 йилда ишлаб чиқилган Мали конституцияси бўйича президент учинчи марта ўз номзодини қўёлмайди. Қолаверса қулатилган ҳозирги президент ўз номзодини учинчи марта қўйиш ниятида эканини эълон ҳам қилмаган эди. Шунинг учун уни конституцияни бузганликда айблашга ҳеч қандай асос йўқ эди. Бу эса шу тўнтаришни «лойиқ бўлмаган президентни олиб ташлаш» жиҳатидан оқлаб бўлмаслигини англатади. Чунки унинг президентлик муддати бир ойдан кейин тугайди. Демак шунча тартибсизликларни келтириб чиқаришга ҳеч қандай асос йўқ эди!
Лекин бу ишни ҳар томонлама диққат билан ўрганиб чиқилса ана шу зобитларни тўнтариш ясашга бир халқаро тараф гижгижлагани аён бўлади. Мақсад янги президент сайловларининг келгуси ойдаги белгиланган вақтида бўлиб ўтишига йўл қўймаслик ва ана шундан кейин янги сиёсий вазиятни вужудга келтириш бўлган… Аммо бу қандай бўлгани ва ўша халқаро тараф ким эканига келсак бу қуйидаги нарсаларни кўриб чиқишдан кейин аён бўлади:
1 – Тўнтаришга бошчилик қилган капитан Амаду Хая Саного Испаниянинг «EFE» агентлиги билан 2012 йил 23 мартда ўтказган мулоқотида ўзи ва ҳамкасблари амалга оширган бу тўнтаришни «зарурий қадам» деб атаб, ўзининг ҳокимиятни мамлакатдаги барча кучлар ўртасидаги маслаҳатлардан кейин тузиладиган янги ҳукуматга топшириш ниятида эканини айтди. Унинг даъво қилишича у ҳокимиятда қолишни истамас эмиш, у ва унинг шериклари бу тўнтаришни Малида фасод режим ўн йил ҳукм сурганидан кейин ўзгариш ясаш учун амалга оширишган эмиш, бу ерда қулатилган президент билан диалог олиб бориш фурсатлари қолмаган эмиш, шунинг учун армия қўмондонлиги қурол кўтаришга қарор қилган эмиш. У барча нарса янада ёмонроқ томонга қараб кетганини таъкидлади. Унинг бу гаплари ишонарсиз бўлди. Чунки сайловлар келгуси ойда бўлиши керак эди. Демак у амалга оширган бу тўнтаришни оқлайдиган ҳеч қандай асос йўқ. Уни фақат у ўзи истамаган раҳбар ҳокимиятга келмаслиги учун ана шу сайловларнинг бўлиб ўтишига йўл қўймасликни мақсад қилган деб изоҳлаш мумкин, холос. Шунингдек 1992 йилдан бери сиёсий кучлар ўртасида ҳеч қандай кураш ҳам кўзга ташланмаган эди. Шунинг учун сайлов амалиёти табиий шаклда кетаётган эди…
2 – Бу тўнтаришга қарши биринчи реакция Франция томонидан кескин шаклда билдирилди. Чунки Франция бу тўнтаришни қаттиқ қоралади, унинг ташқи ишлар вазири Ален Жюппе Малида сайловлар мумкин қадар яқинроқ вақт ичида ўтказилиши зурурлигига чақирди. Жюппе ўзининг мамлакати «Мали билан ҳар қандай ҳамкорлигини тўхтатганини, фақат инсонпарварлик ёрдамларинигина давом эттираверишини» билдириб «Биз терроризмга қарши кураш борасидаги ишимизни давом эттирамиз» деди. (Франс-Пресс 2012 йил 22 март).
Франциядан кейин Европа Иттифоқи ҳам муносабат билдирди. Иттифоқ ташқи ишлар вазираси Кэтрин Эштоннинг вакили Майкл Манн чиқарган баёнотда: «Биз ҳарбийларнинг ҳокимиятни эгаллаб олишганини ва конституция тўхтатиб қўйилганини қоралаймиз… Мумкин қадар тезроқ низом ва конституция қайта тикланиши лозим» деб билдирди. (Франс-Пресс 2012 йил 22 март).
Ўша куннинг ўзида Франция ва Британия шошапиша хавфсизлик кенгаши томонидан бу тўнтаришни қаттиқ қоралайдиган ва конституцион тузум билан сайланган ҳукуматни қайта тиклашга чақирадиган бир қарорни чиқарилишига ҳаракат қилди… Шундан кейин Британия элчиси Марк Лайалл Грант – маълумки ҳозир унинг мамлакати хавфсизлик кенгашига даврий раислик қилмоқда – бундай деди: «Малида конституцион тузум ва демократик йўл билан сайланган ҳукумат дарҳол қайта тикланиши керак… Хавфсизлик кенгашининг ўн беш аъзоси Малидаги тўнтаришни қаттиқ қоралашади». Бу эса шу тўнтариш Франция ва у билан бирга европаликлар фойдасига бўлмаганига далолат қилади. Шунинг учун европаликлар ўзларининг Африкадаги нуфузларини сақлаб қолиш учун Францияга қўшилиб бу тўнтаришга қарши чиқишмоқда. Чунки бу тўнтариш уларнинг нуфузига қарши йўналтирилган.
3 – Америка эса Франция ва Европадан кейин муносабат билдириб бу тўнтаришни қоралаган бўлди, унинг бу муносабати «тутуриқсиз» бўлди! Чунки Америка ўз ташқи ишлар вазирасининг вакили Виктория Нуланд орқали: «Ҳозир вазият ноаниқ бўлиб турибди ва тез ривожланиб бормоқда… Биз шикоятлар зўравонлик йўли билан эмас диалог орқали ҳал қилиниши керак деб биламиз» деб билдирди. (ВВС 2012 йил 22 март). БМТ бош секретари Пан Ги Мун ҳам шунга ўхшаган гапни айтди. Чунки у бир баёнот чиқариб унда «оғирбосиқликка ва келишмовчиликларни демократик йўл билан ҳал қилишга» чақирди. Америка вакилларининг гаплари бу тўнтаришдан Америка ташвишга тушмаганига далолат қилиб турибди. Американинг сиёсати бўйича юрадиган БМТ бош секретари Пан Ги Мун баёноти ҳам шунга, балки зимдан қўллабқувватлашга далолат қиляпти. Чунки Америка ташқи ишлар вазираси вакилининг «шикоятлар диалог орқали ҳал қилиниши керак» деган сўзи ҳамда Пан Ги Муннинг гаплари Американинг инқилобчилар билан сайланган ҳукуматни баробар, бирбирига тенг деб билаётганини ва шикоятлар бор деб даъво қилиб инқилобчиларга исён кўтариш ва тўнтариш ясаш ҳуқуқини бераётганини кўрсатиб турибди.
4 – Америка охирги пайтларда Малида ўз нуфузини пайдо қилишга ҳаракат қилаётган эди, буни Мали билан Мали кучларини «терроризм»га қарши кураш бўйича машқдан ўтказиб бериш ва исёнчи жамоаларга қарши курашга алоқадор тактик машқлар ўтказишга оид келишувлар тузиш орқали амалга оширишга уринаётган эди. Шу мақсадда зобитлар танланиб Америкага юборилаётган эди. Аср сайти 2012 йил 24 мартда хабардор Америка манбаларидан олиб хабар тарқатишича исмини айтишни истамаган бир америкалик дипломат қуйидагиларни айтган: «Тўнтаришга бошчилик қилган капитан Амаду Хая Саного сара зобитлар орасидан Қўшма Штатларда терроризмга қарши кураш бўйича ҳарбий тажриба олиш учун Америка элчихонаси тарафидан танлаб олинган». У қўшимча қилиб деди: «Саного Америкага махсус вазифалар билан бир неча марта сафар қилган…».
5 – Франция Мали билан ўз сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий ҳамкорлигини ҳамда ёрдамларини тўхтатиб қўйган бир пайтда Қўшма Штатлар буни тўхтатиб қўйишни эълон қилмади. Американинг Малига берадиган ёрдамлари йилига 137 миллион долларга етади. Аксинча Америка ташқи ишлар вазираси вакили Виктория Нуланд «ўзининг мамлакати Малига бериладиган Америка ёрдамларини тўхтатиб қўйиш тўғрисида қарор қабул қилмаганини» таъкидлади (алЖазира 2012 йил 3 март). Бу эса Франциянинг бу тўнтаришдан қанчалик ташвишга тушганини, Америка эса ташвишга тушмаганини, аксинча бу тўнтаришдан зимдан рози эканини кўрсатади.
6 – Биз юқорида айтиб ўтган барча нарсалар Малида рўй берган бу тўнтариш ортида Америка турганини кўрсатиб турибди. Америка бу исломий юртга ўз нуфузини ёйиб, ҳамон ўз нуфузини сақлаб келаётган эски мустамлакачи Францияни сиқиб чиқармоқчи. Америка Малидаги сиёсий доира Францияга тобе бўлгани учун сайловларни кечиктирмоқчи бўлди. Бу тўнтариш орқали Америка Франциянинг ўйинни француз сиёсати бўйича тушунадиган малайларидан иборат ўйинчилар бошига «стол»ни ағдариб ташлади. Шу тариқа Америка ҳарбийлар ҳаракатини амалда ўз чангалида ушлаб туриш орқали Малини ўзига боғлаб олмоқда. Шунинг учун Франция пайдо қилган эски сиёсий доиранинг янги вазиятни енгиши қийиндир. Жуда нари борса бу сиёсий доира Америка нуфузи остидаги янги ҳокимиятда кучсиз иштирок этиши мумкин, холос.
7 – Мали исломий юрт бўлиб, унинг аҳолиси Исломга кирганига юзлаб йиллар бўлди. Ҳозир унинг аҳолисининг энг кўп қисмини, яъни 90 %дан кўпроғини мусулмонлар ташкил қилади. XIX асрнинг охирларида француз мустамлакачилар Малини босиб олиб 1904 йилда уни ўзларига қўшиб олишганини эълон қилишган. 1960 йилда эса унга юзаки мустақиллик беришган бўлди. Мали олтин, фосфат, калий, боксит, темир, уран ва бошқа кўплаб маъданларга бой ўлка. Шунинг учун ҳам Мали устида охирги пайтда эски мустамлакачи Европа, айниқса Франция билан янги мустамлакачи Америка ўртасида кураш жуда авж олди.
Шундай қилиб яна бир исломий юрт кўз олайтирган ҳар қандай мустамлакачи учун талонтарож қилинадиган ўлжага айланди. Бунга сабаб мусулмонларнинг тарқоқ эканликлари ва Исломдан бошқани ҳакам қилиб олишганидир. Аслида мусулмонлар шунча хор бўлганларидан кейин азизликларини қайта тиклайдиган, тарқоқликларига барҳам бериб яна бирлаштирадиган Халифалик давлатини қайта тиклашга ҳаракат қилишлари лозим эди. Бунинг ўрнига улар устидан элликдан ошиқ давлатчаларда ҳукм юритилаётганини кўриб турибсиз. Бу давлатчалар ҳокимлари одамлар ишлари ҳақида қайғуришмайди, аксинча мустамлакачи кофирларнинг манфаатларини амалга ошириб беришади, холос… Шунинг учун ҳам мусулмонлар ўзларини азиз қиладиган нарсани йўқотишиб хор бўлиб қолишди, уларнинг устига бошқа умматлар худди еб тўймас очофатлар таом идишига ташлангандек ташланадиган бўлиб қолди. Ҳолбуки мусулмонлар илгари оламга юборилган яхшилик элчилари эди, оламга ҳақ рисолатини даъват ва жиҳод орқали етказар эдилар… Росулуллоҳ A бундай деб нақадар ҳақ сўзни айтганлар:
«يُوشِكُ الأُمَمُ أَنْ تَدَاعَى عَلَيْكُمْ كَمَا تَدَاعَى الأَكَلَةُ إِلَى قَصْعَتِهَا»، فَقَالَ قَائِلٌ: وَمِنْ قِلَّةٍ نَحْنُ يَوْمَئِذٍ؟ قَالَ: «بَلْ أَنْتُمْ يَوْمَئِذٍ كَثِيرٌ، وَلَكِنَّكُمْ غُثَاءٌ كَغُثَاءِ السَّيْلِ، وَلَيَنْزَعَنَّ اللَّهُ مِنْ صُدُورِ عَدُوِّكُمُ الْمَهَابَةَ مِنْكُمْ، وَلَيَقْذِفَنَّ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمُ الْوَهْنَ»، فَقَالَ قَائِلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْوَهْنُ؟ قَالَ: «حُبُّ الدُّنْيَا، وَكَرَاهِيَةُ الْمَوْتِ»
«Еб тўймас очофатлар ўз товоғига ташлангани каби яқинда миллатлар сизларнинг устингизга ташланади, дедилар. Шундаб бир киши, ё Расулаллоҳ, ўша пайтда сонимиз кам бўлганидан шундай бўладими? – деди. У зот: йўқсизлар у пайтда кўп бўласизлар. Бироқ селнинг кўпиги каби кўпикка ўхшайсиз. Аллоҳ душманларингиз қалбидан сизлардан бўлган қўрқувни олиб қўяди, сизларнинг қалбларингизга эса ваҳнни солади, дедилар. Шунда: Ваҳн нима? – деб сўралганди, у зот: Дунёни яхши кўриш ва ўлимни ёмон кўриш, деб жавоб бердилар». Абу Довуд Савбондан ривоят қилди.
Шундай экан Аллоҳ йўлида ўзимиздан дунё муҳаббатини ва ўлимни ёмон кўришни улоқтириб ташлайлик ва Росулуллоҳ Aнинг зўравон подшоҳликдан кейин рошид Халифаликнинг яна қайтиши тўғрисидаги башоратини рўёбга чиқариш учун жонжаҳдимиз билан ҳаракат қилайлик. Пайғамбаримиз A бундай дедилар:
«ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا جَبْرِيَّةً، فَتَكُونُ مَا شَاءَ الَّلهُ أَنْ تَكُونَ، ثُمَّ يَرْفَعُهَا إِذَا شَاءَ أَنْ يَرْفَعَهَا. ثُمَّ تَكُونُ خِلاَفَةً عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ. ثُمَّ سَكَتَ»
«Сўнг золим ва зўравон подшоҳлик бўлади ва у Аллоҳ хоҳлаганча давом этади. Сўнг Аллоҳ Ўзи хоҳлаганда уни кўтаради. Сўнг пайғамбарлик минҳожи асосида Халифалик бўлади. Кейин Пайғамбар A сукутга чўмдилар». (Аҳмад ривояти).
Биродарингиз
1 робиул-аввал 1433ҳ
24 март 2012м
